16. YÜZYILDA DİYARBAKIR ŞEHRİNDE AŞİRETLER VE NÜFUS YAPISI

16. YÜZYILDA DİYARBAKIR  ŞEHRİNDE AŞİRETLER VE NÜFUS YAPISI

Diyarbakır şehri, Osmanlı topraklarına 1515 yılında katılmıştı. Daha önce Safevi devletinin hakimiyetindeydi. Ondan önce de, Akkoyunlu devletine başkentlik yapmıştı. Osmanlı topraklarına dahil edilmesinden sonra ilk tahrir (kayıt-sayım) 1518 yılında yapılmıştı. Bugünkü yazımızda 1530 yılındaki tahrir defterine göre Diyarbakır şehrindeki aşiretleri ve nüfus yapısını ele alacağız. Kaynağımız Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’nün yayınladığı 998 numaralı Tahrir defteri olacaktır.

Bu deftere göre, Diyarbakır (Amid) şehri, Garbi Amid (Batı Diyarbakır), Şarki Amid (Doğu Diyarbakır), Ribat, Asma, Çiska, Aşireti Berazi, Hani, Kulp nahiyeleri ile bunlara bağlı köylerden meydana geliyordu. Kayıtlarda yer alan bilgilerde bölgede yaşayan aşiretler şunlar:

--Ataki cemaati, Badiki cemaati, Banuki cemaati, Behramki aşireti, Bekeçlü- Kenisa-i (Kilise) Nakkaş cemaati, Beni İzz Arap oymağı, Beni icl Arap oymağı, Beni Tür cemaati, Beni Zeyd Arap oymağı, Berazi aşireti, Berdemliceklü -Küçük kilise cemaati, Bozulus taifesi, Böciyan aşireti, Busaki cemaati, Busaki Çubi cemaati, Gigili cemaati, Göç-i Tür cemaati, Herzolu- Nakkaşlı kilise cemaati, Hevreley-i Tür cemaati, Hidentli- Küçük kilise cemaati, Hısn-i Kiği-Meryem kilisesi cemaati, Hündü cemaati, Çiskalu- Nakkaşlı kilise cemaati, Davudi Tür cemaati, Delükanlu cemaati, Eğillü Küçük kilise cemaati, Hacikli-Nakkaşlı kilise cemaati, Hani-Nakkaşlı kilise cemaati, Ilıcalu- Nakkaşlı kilise cemaati, İzeddin Hacılı cemaati, Kablu-Meryem kilisesi cemaati, Hızır İlyas kilisesi cemaati, Küçük kilise cemaati, Meryem kilisesi cemaati, Murkazime kilisesi cemaati, Nakkaşlı kilise cemaati, Nasturi kilisesi cemaati, Lek cemaati, Mamavi cemaati, Merzuban cemaati, Muşlu Berat- Hızır İlyas kilisesi cemaati, Nemriz cemaati-Zend aşireti, Panuki cemaati, Panuki Ekrad cemaati, Pasyan aşireti, Reşi aşireti, Seminellü-Meryem kilisesi cemaati, Sasoni- Nakkaşlı kilise cemaati, Selhi-Meryem kilisesi cemaati, Süleymani-Nakkaşlı kilise cemaati, Şems-Nakkaşlı kilise cemaati, Şeyh Bizini cemaati, Tevrati- Meryem kilisesi cemaati, Yahuda cemaati, Zend cemaati, Zendi Tür cemaati, Zengene cemaati, Zengene-i Tür cemaati, Zilan aşireti, Zül Hayati cemaati, Milli Göçer aşireti.

Aynı defterde Diyarbakır ve bağlı nahiye ve köylerin nüfusu, Mardin, Savur ve Beriyyecik(Viranşehir) kazaları ile birlikte verilmiştir. Defterlerde yer alan bilgiler şöyle:

Köy sayısı : 1.041

Mezra: 228

Değirmen: 70

Dükkan: 937

Kervansaray: 9

Camii: 10

Mescid: 38

Medrese: 10

Zaviye: 17

Muallimhane: 10

Hamam: 22

Kale komutanı: 2

Kale muhafızı: 366

Azeban asker; 210

Sipahi: 194

Toplam hane: 26.435

Müslüman hane: 22.054

Gayri müslim (Eramine): 4.370

Müslüman bekar: 4.471

Gayri müslim  bekar: 1.280

Beş yüz yıl önce Diyarbakır, Mardin ve Savur livalarının nüfusuna baktığımızda, Ermenilerin nüfusun yüzde yirmisini oluşturduklarını görmekteyiz. Defterdeki bilgelerden Ermeni nüfusun daha çok şehir merkezinde yoğunlaştıklarını görmekteyiz. Bu da, Ermenilerin ticaret ve zanaatla, müslümanların ise, tarım ve hayvancılıkla uğraştıklarını göstermektedir.

Saygılarımla.

Hamdullah Dedeoğlu

09.09.2019

16. YÜZYILDA DİYARBAKIR EYALETİNDE MİLLİ AŞİRETİNE BAĞLI CEMAATLER

16. YÜZYILDA DİYARBAKIR EYALETİNDE MİLLİ AŞİRETİNE BAĞLI CEMAATLER

Diyarbakır şehri, daha önce Akkoyunlu devletine başkentlik yapmıştı. Şah İsmail’in 1501’de Safevi devletini kurmasından sonra, yönetim el değiştirmişti. 1514 yılındaki Çaldıran savaşı, Safevilerin yenilgisiyle sonuçlanınca, Diyarbakır  Osmanlı’nın Güney doğu Anadalu’daki bir eyalet merkezi oldu. Bu savaştan sonra çok sayıda Türkmen aşireti de doğu ve güney doğu Anadolu’daki şehir ve köyleri terk ederek İran tarafına, Safevi topraklarına göç etmişti. Bölge nüfus bakımından azalmıştı. Osmanlı da boşluğu Kürt aşiretlerini iskan ederek gidermeye çalıştı.

Diyarbakır’ın fethinden yaklaşık on beş yıl sonraki 1530 tarihli tahrir defterlerinde Milli aşireti dikkat çeken aşiretlerin başında gelmektedir. Milli aşireti, bünyesinde Arap, Kürd ve Türkmen kökenli cemaatleri toplamıştı. Konar-göçer oldukları için yazları doğu Anadolu’da, kışları ise, Halep ve Şam bölgelerinnde geçiriyorlardı. Bu nedenle, Milli aşiretine 16. Yüzyıldaki tahrir defterlerinde Şam eyaletinden, Çemişgezek sancağına kadar rastlamaktayız. Bugünkü yazımızda Diyarbakır eyaleti içinde yer alan sancaklardaki Milli aşiretine bağlı cemaatleri yazacağız.  Kaynağımız “ 998 Numaralı Muhasebe-i Vilayeti-i Diyar-Bekr ve Arab ve Zülkadriyye Defteri “ olacaktır.

1530 tarihli tahrir defterine göre, Milli aşiretine bağlı cemaatler şunlardır:

--Milli Göçer Ekrad (Kürt) aşireti- Amid (Diyarbakır)

--Çelikan (Cilvegan) oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Milli Ak keçili  aşireti, Mardin.

--Baruki oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Bendayi oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Milli Aşireti, Mardin.

--Cebrail tepesi oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Cemaleddinli oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti,  Mardin.

--Delüvi oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Gazyanlu oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Güran oymağı, Milli aşireti, Mardin.

--Hacıyan oymağı, Milli aşireti, Mardin.

--Halli oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Hanay oymağı, Milli aşireti, Mardin.

--Hızır oymağı, Ak Keçili Ekrad aşireti, Mardin.

--Hindilü cemaati, Milli Göçer aşireti, Mardin.

--Kali oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Tabanlu Kara Hacı oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Milikanlu oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Musa Kör oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Nakib Mevlana Yakub oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Sarımlu oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Semu oymağı, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Tabanlu cemaati, Milli Göçer Ekrad aşireti, Mardin.

--Milli cemaati, Siverek.

--Milli Ekrad aşireti, Oşun nahiyesi, Siverek.

--Milli Büzürk cemaati, Çemişgezek.

--Milli Ekradı, Çemişgezek.

--Milli küçük cemaati, Çemişgezek.

Kayıtlarda, Milli aşiretinin başkanı (mir-i)  Hacı Mahmud bey, Ak Keçili aşiretin başkanı  Bahaddin bey, Milli Ak Keçili Ekrad aşiretinin başkanı olarak da Gaybi bey görünmektedir.

* OŞUN Nahiyesi, Siverek ilçesine bağlı  Uluyazı  köyüdür.

Saygılarımla.

Hamdullah Dedeoğlu

08.09.2019

16. YÜZYILDA ÇEMİŞGEZEK SANCAĞINDA AŞİRETLER VE NÜFUS YAPISI

16.  YÜZYILDA ÇEMİŞGEZEK SANCAĞINDA AŞİRETLER VE NÜFUS YAPISI

16. Yüzyılda Diyarbakır eyaletine bağlı olan Çemişgezek (Çemişkezek) sancağı, Safevi devletinin Çaldıran savaşında yenilmesinden sonra, Osmanlı devletinin hakimiyetine geçmişti. Bu tarihten sonra yeni fethedilen Diyarbakır eyalet merkezi olurken, Çemişgezek de Liva (Sancak) yapıldı. Çemişgezek sancağı şu nahiyelerden oluşuyordu:

Nahiye-i Belde-Nahiye-i Ulu Kal’a, Nahiye-i Çatal Kal’a, Nahiye-i Havink(Havik), Nahiye-i Sagman, Nahiye-i Kertik, Nahiye-i Gündüz, Nahiye-i Ribat, Nahiye-i Pertek, Nahiye-i Keban, Nahiye-i Mazgirt, Nahiye-i Siptoros ve Nahiye-i Vasgirt.

Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğünün yayınladığı  “998 NUMARALI MUHASEBE-İ VİLAYET-İ DİYAR-İ BEKR VE ARAB VE ZÜLKADRİYE DEFTERİ 937-1530 “ adlı eserde Çemişgezek sancağı ile ilgili ilginç  diyebileceğimiz istatistiki bilgiler bulunmaktadır. Bugünkü Tunceli vilayetinin bütün kazalarını kapsayan bölgenin beş yüz yıl önce çekilmiş bir resmini görmekteyiz. Eserde, Çemişgezek sancağı ile ilgili önemli bulduğum bölümleri sizlere aktarmak istedim. 

Önce, 1530 yılında Çemişgezek sancağında hangi aşiret ve cemaatler varmış onu görelim:

--Behramlu Ekrad(Kürd) Cemaati.

--Milli Büzürk cemaati.

--Borili Ekrad cemaati.

--Çorçuka Ekrad cemaati.

--Demirüklü Ekrad cemaati.

--Disimli Ekrad cemaati.

--Erimanlu Ekrad cemaati.

--Hasurlu Ekrad cemaati.

--Kavili Ekrad cemaati.

--Kızıl mağaralı Ekrad cemaati.

--Kuhbilü Kürd cemaati. (Kuhpiniklü)

--Küçüklü Ekrad cemaati.

--Metaliblü Ekrad cemaati.

--Milli küçük cemaati.

--Milli Ekrad cemaati.

--Pilvenk Ekrad cemaati.

--Şakaklu cemaati.

--Şeyh Osmanlu aşireti.

--Şeyh Ömerli Ekrad aşireti.

--Zahuranlu Ekrad aşireti.

--Zerverekli Ekrad aşireti.

Çemişgezek şehir merkezinin ve bağlı nahiyelerin nüfus yapısı ise şöyle:

ÇEMİŞGEZEK Merkez:

Toplam hane : 299

Müslüman hane: 84

Eramine (Ermeni): 215

Bekar Müslüman : 16

Bekar Ermeni: 58

ULU KALE:

Köy sayısı: 101

Mezra: 1

Hane: 1.683

Bekar: 352

ÇATAL KALE:

Köy sayısı 31

Toplam hane: 423

Bekar: 71

HAVİNK (HAVİK):

Köy sayısı: 16

 Hane: 173

Bekar: 65

SAGMAN:

Köy sayısı: 18

 Hane: 551

Bekar: 52

KERTİK (LARTİK):

Köy sayısı: 19

 Hane: 133

Bekar: 8

GÜNDÜZ:

Köy sayısı: 25

Hane: 463

Bekar: 112

RİBAT:

Köy sayısı: 18

Hane: 481

Bekar:54

PERTEK:

Köy sayısı: 22

Hane : 890

Bekar: 151

KEBAN:

Köy sayısı: 20

Hane: 214

Bekar: 9

MAZGİRT:

Köy sayısı: 33

Hane: 661

Müslüman: 547

Ermeni : 114

Bekar Müslüman: 11

Bekar Ermeni: 44

SİPTOROS:

Köy sayısı: 24

Hane: 353

Bekar: 134

VASGİRT:

Köy sayısı: 12

Hane: 309

Bekar: 46

ÇEMİŞGEZEK SANCAĞI YEKÜN:

Mirliva (Albay) : 1

Kadı: 1

Camii: 1

Medrese: 1

Debbahhane-Boyahane-Meyhane: 6

Köy sayısı 339

Mezra: 1

Toplam nefer sayısı 7.880

Vergiden muaf  olan Hane : 75

Toplam hane: 6.633

Müslüman hane: 6.287

Ermeni: 346

Bekar Müslüman: 1.071

Bekar Ermeni: 101

Çemişgezek sancağının beş yüzyıl önceki nüfus ve cemaat yapısı böyleydi. Yorum ve değerlendirmeyi size bırakıyorum.

Saygılarımla.

Hamdullah Dedeoğlu

07.09.2019

*Ulukale: Çemişgezek ilçesine bağlı Akçapınar köyü.

*Havik: Tunceli merkeze bağlı Havikpak köyü.

*Sagman: Pertek ilçesine bağlı Sağman köyü.

*Gündüz: Tunceli merkeze yakın bir bölgeydi.

*Ribat: Tunceli’nin Çiçekli bucağına yakın bir bölgeydi.

*Siptoros: Çemişgezek’e bağlı bir köy. (eski adı Kürt köyü)

*Vasgird: Pertek ilçesine bağlı Pınarlar köyü.

16. YÜZYILDA AMASYA SANCAĞI’NDA NÜFUS YAPISI-KAZALAR VE NAHİYELER

16. YÜZYILDA AMASYA SANCAĞI’NDA NÜFUS YAPISI-KAZALAR VE NAHİYELER

16. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun “Rum “ Eyaleti’nin birer sancağı (Liva) olan Amasya ve Çorum illerinin detaylı bilgilerine Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’nün yayınladığı “ 387 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Karaman ve Rum Defteri-1530 ”  isimli eserde rastlamış bulunuyoruz. İlgili eserde iki ilimize ait çok değişik bulacağımız bilgiler bulunmaktadır. Bilgileri tarayıp ilginç ve önemli gördüklerimi  iki ayrı makalede size sunmak istiyorum. Bölgemizin beş yüz yıl önceki yaşamını merak edenlere ve bilgi sahibi olmak isteyenlere yararlı olacağı kanaatindeyim. Söz konusu eser, 270 sayfadan oluşmaktadır Bu yazımızda Amasya sancağına bağlı kaza ve nahiyelerle ilgili bilgileri vereceğiz.

Amasya sancağı, merkeze bağlı iki nahiye ve Merzifon, Ladik  kazaları ve bu kazalara bağlı altı nahiyeden meydana gelmektedir.

AMASYA MERKEZ (KAZA-İ AMASYA)        GELDİKLANABAD (DOĞANTEPE)

Mahalle: 52 adet                                                   Köy sayısı: 135

Camii: 9 adet                                                         Mezra: 16

Köy sayısı: 4                                                         Cemaat: 2

Medrese: 10 adet                                                   Müslüman hane: 3.075

Hamam: 15 adet                                                    Bekar Müslüman: 1.219

Köprü: 3 adet                                                      

Kale:1  adet                                                           NAHİYE-İ AKDAĞ (ÇİĞDEMLİK)                                                                                                                          
Müslüman hane: 1.042.                                        Köy sayısı: 182 adet

Gayri müslim hane (Gebran): 324                        Mezra: 1 adet

Bekar Müslüman: 471                                          Cemaat: 1

AMASYA YEKÜN                                             Müslüman hane: 859

Kadı: 1 nefer                                                        Bekar Müslüman: 519

Kale: 1

Dizdar-kale komutan: 1

Kale muhafızı: 57

Camii: 9

Medrese:10

Hamam: 15

Cemaat: 3

Köy sayısı: 321

Mezra: 17

Köprü: 3

Hane : 5.300

Müslüman: 4.976

Gayri Müslim (Gebr) : 324

Bekar Müslüman 2.209

Yukarıdaki tabloyu incelediğimizde, Geldiklanabad ve Akdağ nahiyelerinde camii, Medrese, hamam ve köprü bulunmadığı anlaşılmaktadır. Amasya merkezde on adet medresenin bulunması, bir eğitim ve kültür şehri olduğunu göstermektedir. On beş adet hamamın bulunması da, Amasya’nın 16. Yüzyıla göre çok medeni bir şehir olduğunun kanıtıdır. Bunu da çok eski bir şehir olmasına borçludur.

LADİK KAZASI (MERKEZ)                               SİMRE-İ LADİK (HAVZA) NAH.

Camii: 1                                                                   Köy: 76

Mahalle: 11                                                              Müslüman  Hane 1.730

Hamam : 1                                                               Bekar Müslüman : 871

Medrese: 1                                                               BİRGOMA-YAVAŞ-AŞTAKUL NAH.

Zaviye-Dergah: 1                                                    Köy: 54

Köy sayısı: 44                                                         Mezra: 3                                                                                      
Müslüman hane: 1.658                                           Müslüman hane: 1.249

Bekar Müslüman: 963.                                           Bekar Müslüman: 584

ARGOMA NAHİYESİ:                                        LADİK YEKÜN

Köy sayısı: 141                                                      Kadı:1

Müslüman hane: 3.700                                          Camii: 1

Bekar Müslüman : 1.872                                       Medrese: 1

Gayri müslim hane: 95                                           Hamam: 1

Bekar Gayri Müslim: 59                                        Cemaat: 4

MERZİFON MERKEZİ                                        Zaviye: 1

Mahalle : 34                                                           Müslüman hane: 8.337

İmaret: 1                                                                 Gayri Müslim (Gebr): 95

Hamam: 3                                                               GÜMÜŞ NAHİYESİ

Medrese: 1                                                              Müslüman hane: 646

Zaviye:1                                                                  Mahalle: 17

Camii: 1                                                                  Bekar Müslüman : 371

Müslüman Hane :1.066                                          Hamam: 2

Gayri Müslim hane: 302                                         Medrese: 1

Gayri Müslim bekar:49                                           Zaviye: 1

Müslüman bekar: 687                                             Camii: 1

Köy: 5                                                                      Köy: 11

MERZİFON YEKÜN                                             AMASYA SANCAĞI YEKÜN

Kadı: 1                                                                    Kadı: 3

Camii: 2                                                                  Mir Liva (Albay) : 1

Medrese: 2                                                              Sipahi askeri: 369

İmaret: 1                                                                  Kale Komutanı : 1

Hamam: 5                                                               Kethuda : 1

Zaviye : 2                                                                Kale muhafızı :57

Müslüman hane: 1.712                                           Camii :12

Gayrı Müslim: 302                                                 Medrese: 13

Köy sayısı: 16                                                        Hamam: 21

                                                                               Köprü: 3

                                                                               Cemaat: 7

                                                                               Zaviye: 17 (14'ü köylerde bulunmaktadır)

                                                                               Müslüman hane: 15.022

                                                                               Gayri müslim hane : 721

                                                                               Bekar Müslüman: 7.565

                                                                               Bekar Gayri müslim: 108

Yavaş nahiyesi bugünkü Ezinepazarıdır. Aştakul, Çorum Ortaköy ilçesine bağlı bir köydür. Argoma, Merzifon yakınında, Birgoma ise, Amasya merkeze yakın bir bölgedeydi.

Amasya sancağının geneline bakıldığında, köylerde ve nahiyelerin çoğunda camii bulunmadığı, zaviye ve tekkelerin kırsal kesimde yer aldıkları görülmektedir. Bu da kırsal kesimdekilerin ya  da konar-göçerlerin  İslam dinini tekke ve zaviyelerdeki din adamlarından öğrendiklerini göstermektedir. 

Saygılarımla.

Hamdullah Dedeoğlu

31.08.2019

                         Amasya, 2020.

16. YÜZYILDA DOĞANTEPE, MECİTÖZÜ VE AYDINCIK NAHİYELERİNE BAĞLI KÖYLER

16. YÜZYILDA DOĞANTEPE (GELDİKLAN), MECİTÖZÜ VE KIZILKÜNBED (AYDINCIK) NAHİYELERİNE BAĞLI KÖYLER

Rum eyaletinin 1530 tarihli kayıt ve sayım defteri  olan 387 nolu Tahrir defterini incelerken bölgemizi oluşturan nahiyeler ve köyler dikkatimi çekti. Geçmişe yolculuk yapmak açısından bu bilgilerin yararlı olabileceğini düşündüm. Listede köyleri bulunan okuyucuları beş yüz yıl öncesine götürmek istedim.

Başbakanlık Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivleri Daire Başkanlığının yayına hazırladığı “ 387 Numaralı Muhasebey-i Vilayet-i Karaman ve Rum Defteri  ”  isimli Tahrir Defterine göre,  Amasya sancağına bağlı Doğantepe, Turhal kazasına bağlı Mecitözü ve Zile kazasına bağlı Aydıncık nahiyelerine bağlı köyler şunlar:

GELDİKLAN (DOĞANTEPE-ZARA) : Ağca viran, Ağılcık, Ahi Doğan, Ahi Enük, Ahi Hüsam, Ahürcük, Alan mezrası, Alacık, Ali viran (Altı viran), Ali kadı, Arpa oğlanı, Aydoğdu, Yağlağu (Bağlağu), Bağlıca, Bakılgan, Baş Ermeni (Baş pınar )Bayad, Bazar köy, Bebicük (Benlücük), Bebük, Bedili yeri mezrası, Bulduklu, Beke, Bekiş, Beyli öyük, Bidenos, Boğa köy, Borusucak, Cağana, Cender, Çavgan, Çavuş köy, Çay köy, Çığın, Danüşmendlü oğlanı, Davud köy, Delü Hasan, Depecik, Derzi köy, Devlet oğlanı, Doğan köy, Doğmuş, Efkeri, Epircik, Ebekin, Elvan Çelebi, Emirli Etrakiyye köyü, Evciler (Evhad), Fakih Ahmed, Figani köy, Gerne, Geykoca, Gök öyük, Gücemid (Gücebir), Güğercinlik, Gülyan köyü, Güney köy, Habil Hacı köy, Kayı (Haci), Haciköy, Halan, Hatre köy, Hızır köy, Hisar kavak, Horku, Ilısu mezrası, İlgazi, Kalecik, Karasenir (Karabekir), Karaçam mezrası, Karakaya, Karacaviran, Kovay (Karay), Karbansaray(Kervansaray), Kavaklu köyü, Karabağ, Kayadibi, Kenger, Kızoğlu (Miroğlu), Kızılca, Konac, Kozluviran, Kozluca, Körücük mezrası, Köyceğiz, Kurna köy, Kutlu obası, Kuyucak, Küre kavağı köyü, Kürtler, Kürtleri diğeri, Lefke, Lohman (Tercüman), Mahmudlu, Mengel, Musa köy, Numan (Kıfçak), Olus (Oluz), Orta köy, Öyük köyü, Öyük mezrası, Pınarbaşı, Rengü (Renkük), Samice, Saray Bulur, Saray-ı sekban, Saraycık, Sarıcık, Sarıcık mezrası, Saz doğmuş, Sergiz, Soma, Sorkoğlan, Sufla, Şerefdar, Şeyhim mezrası, Şeyhler, Tanun özü, Tasma köy, Tay boğa mezrası, Varay, Yağmur köy, Yarıktaş, Yassı öyük, Yavru köy, Yengi viran, Yeni köy, Yenice mezrası, Zekeriya oğlanı, Zogallık.

KIZILKÜNBED (AYDINCIK) : Alan köyü, Alan mezrası, Ayvalu, Beyler oğlanı, Çörek mezrası, Çörti köy, Deveci, Dona, Doymuş mezrası, Ermene mezrası, Eski köy, Eymür, Gazi köy mezrası, Ilısu, İsa özü mezrası, Kaya dibi, Kayı mezrası, Kazankaya, Kuruköy mezrası, Kuyucak mezrası, Tankuş, Tatlar.

MECİTÖZÜ: Ağca köy, Ahmet oğlanı, Badam köyü, Badın, Balım köy, Bayatlar, Bozbey, Börekci, Bükse, Ciminto köyü, Çanşa (Karapınar), Çat köyü, Çengi, Çıkrık, Çift oğlan (Hızır oğlan), Çopraşık, Çukur köy, Devla, Dut ağacı köyü, Eymir bağı, Eynel, Güdük Hisarı mezrası, Göynük ağılı, Halifeler köyü (Yassı Kışla), Halifet mezrası, İbek, İlyas köy, İsa mezrası, Karahacib, Kargu, Karkın, Keşlik, Kırağan öyük, Kışlacık, Kızılca, Killik, Kuduzlar, Kürdler köyü, Orda, Orta köy, Oyru bağ, Saraycık, Saru bey ağılı, Saru kaya, Saru sulamış Etrakiye, Sazak, Sırçalu, Şehreler (Mühreler), Şeyh Mustafa, Taş pınar, Terazular, Tut bağı, Türkanşah, Türkmen viranı, Ulu viran, Virancık.

Beş yüz yıl önce kayıtlarına rastladığımız köylerin çoğunun bugün de aynı isimlerle yerlerini koruduğunu gördük. Geçmişlerini merak edenlere nostalji yapmış olduk.

Saygılarımla.

Hamdullah Dedeoğlu

28.08.2019.

16. YÜZYILDA (M. 1530) RUM EYALETİNDE EHLİBEYT MENSUPLARI

16. YÜZYILDA (M.1530)  RUM EYALETİNDE EHLİBEYT MENSUPLARI

Daha önceki makalelerimizde  Ehlibeyt mensuplarının Horasan ve Mavera'ünnehir bölgelerinde Türkmen aşiretleri ile birlikte Anadolu’ya geldiklerini yazmıştık. Bu görüşümüzü doğrulayan bilgilere Rum eyaletinin 1530 tarihli 387 no’ lu tahrir defterlerinde de ulaşmış bulunmaktayız. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire başkanlığı’nın  yayına hazırladığı “ 387 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Karaman ve Rum Defteri” ne göre, Rum eyaleti 1530 yılında, Vilayet-i Rum-ı Kadim ve Vilayeti Rum-ı Hadis livalarından meydana gelmektedir.

Vilayeti Rum-ı kadim Livaları şu kaza ve nahiyelerden meydana gelmektedir:

AMASYA LİVASI (SANCAĞI) : Amasya livası, merkeze bağlı Geldiklanabad (Doğantepe), Akdağ, Bergoma, Yavaş (Ezinepazarı), Aştakul ve Argoma nahiyeleri ile Ladik kazası, kazaya bağlı Simre-i Ladik(Havza) nahiyesi, Merzifon kazası ve kazaya bağlı Gümüş, Gedik Hüseyin ve Savcı-Sankur divanlarından oluşmaktadır.

ÇORUMLU LİVASI: Çorumlu livası, Serkis, Tuzcuyan ve Emlak divanları ile, Osmancık, Karahisarı Demirli, İskilip, Katar kazaları ve Tahte’t Tarik nahiyesinden meydana gelmektedir.

SİVAS-TOKAT LİVASI: Rum eyaletinin merkezi  Sivas livasıydı. Beylerbeyi Sivas’ta oturuyordu. Liva, Çirkun, Havik,Cincife, Venk, Komenat, Kafirni, Kilmigad, Tozanlu, Yıldız, Kazabad nahiyeleri ile Zile kazası, kazaya bağlı Halkahas, Yeni Müslüman, Meşhedebad, Acacı, Özükavağı, Kuştaş, Karahisarı Bahramşah, Kızılkünbed, Hüseyinabad  nahiyeleri ileTurhal kazası ve kazaya bağlı Mecitözü nahiyesi, Artukabad kazası ve Etraki yörükan-ı Büzürk kadılığı’ndan oluşmaktaydı.

SONİSA(ULUKÖY)- NİKSAR LİVASI: Sonisa ve Niksar kazalarından meydana gelmektedir.

KARAHİSAR-I ŞARKİ LİVASI (ŞEBİN KARAHİSAR): Karahisar kazası ve köylerinden oluşmaktadır.

CANİK LİVASI: Canik-i Bayram, Satılmış, Ünye, Tirme, Erim, Samsun, Bafra, Kedegere, Koca kayası ve Kavak kazalarından meydana gelmektedir.

Vilayeti Rum-ı Hadis Livalarını oluşturan kaza ve nahiyeler:

TRABZON LİVASI: Akça- abad, Yomra, Maçuka, Sürmene, Hemşin, Kara Hemşin, Eksanos, Rize, Arhova, Laz, Koniya, Bagobit, İskele,Of, Kalı bravulu, Kabahor, Kürtin, Çepni, Yağlıdedere, Karaburun, Üreğir, Elkerümlühas, Alahnas, Torul, kaza ve nahiyelerinden oluşmaktaydı.

KEMAH LİVASI: Kuzey Kemah, Güney Kemah, Vad-i Vank, Orta il, Aşağı il, Kuruçay, Değrensor, Orçul, Kuzey Erzincan, Güney Erzincan nahiye ve kazalarından meydana geliyordu.

BAYBURD LİVASI: Kelkid, Kaganos, Yağmurderesi, İspir, Tercan, Kabahor, Çermeliyi-iİspir, Ovacık-ı İspir, Tercan-ı Ulya, Tercan-ı Sufla, Şogayn, Erzurum, Mirs Kulu, Erzurum abad, Keçik, Tekman, Çermelü, Ovacık nahiye ve kazalarından oluşuyordu.

MALATYA LİVASI: Şehr-i Malatya, Kasaba, Kiçik Hacılı, Arguvan, Kederpit, Cubas, Müşar, Gömü, Karahisar ve Ağcadağ nahiyelerinden meydana geliyordu.

GERGER-KAHTA LİVASI: İç-il, Taş-il, Büblü, Dere-ili, Kahta, Turuş, Pağnik, Şure, Samsad, Asnu-il, Behisni, Ernic, Şehri Behisni, Gölbaşı, Erkenek, Subadra, Keysun nahiye ve kazalarından oluşuyordu.

DİVRİĞİ-DARENDE LİVASI: Divriği, Anzağır, Hamo, Sivir, Ziniski, Durdul, Dumluca, Kesme, Hekme, Darende, Ovacık, Gürün, Ayvalu, Mansur ve Hısn-ı Mansur nahiye ve kazalarından meydana geliyordu.

Vilayeti-Kadim  Rum eyaletinde  toplamda 154.791 hane bulunuyordu. Bunun 100.073 hanesi Müslüman, 54.718 hanesi gayri müslimdi. Bekar sayısı ise, 47.472 idi. Bunun da 38.489'u Müslüman,  8.983’ü gayrı müslimdi.  Vilayeti Hadis Rum eyaletinde ise, vergiye tabii toplam 64.180 hane bulunmaktadır. Bunun 16.013'ü müslüman, 48.167'si gayri müslimdi. (Gebran olarak kaydedimiştir) Bekar müslümanların sayısı 4.319, Gayri müslimlerin sayısı ise, 7.207'dir.

Rum eyaletinin tamamında, 142 camii, 371 mescit, 389 zaviye (dergah-tekke), 27 kervansaray, 1.409 dükkan, 22 boyahane, 1 bozahane, 10.188 köy, 5.466 mezra, 894 kışlak ve yatak, 5.706 sipahi, 3.079 muhafız, 1.221 tımarlı,  1.058'i Azeban, 1.114  yeniçeri  bulunuyordu.

 Bir haneyi ortalama beş nüfus olarak kabul edersek, Rum eyaletinin yaklaşık  bir milyon elli bin nüfusa sahip olduğunu söyleyebiliriz.

Osmanlı devletinde tahrir defterleri bir nevi kayıt ve sayım defterleriydi. Vergiler tahrir defterlerinde yer alan haneye göre alınıyordu. Ancak vergiden muaf olanlar da bulunuyordu. Bunların başında, Seyyidler (Ehlibeyt mensupları), İmamlar, müezzinler, dergah şeyhleri ve görevlileri, dul kadınlar ve askerler geliyordu.

1530 yılındaki Kadimi Rum eyaleti tahrir defterlerinde vergiden muaf olan ehlibeyt hane sayısı 17’dir. Eyalaleti Hadisi Rum vilayetinde vergiden muaf olan ehlibeyt  sayısı (nefer)ise, 208 'dir. Seyyid aileleri, Amasya, Sivas, Tokat, Sonisa-Niksar,  Canik, Kemah, Bayburt sancaklarında yaşamaktadırlar. Bunlardan bazı aileler şunlardır:

Ladik: Seyyid İzzeddin, Seyyid İzzeddin zaviyesi, Seyyid Yahya.

Amasya: Seyyid Mehmed, Seyyid Naci, Seyyid Nureddin, Seyyid Yahya bin Zeynel Abidin evladı, Seyyid Kasım, Seyyid Mahmud. Seyyid Salih.

Çorumlu: Seyyid Ahmet bin Hamdullah, Seyyid İbrahim.

Sivas-Tokat: Seyyid Ahmet Çelebi, Seyyid Hasan, Seyyid Hüseyin, Seyyid Mehmed, Seyyid Necmeddin.

Sonisa-Niksar: Seyyid Muhyiddin,  Seyyid Mehmed.

Canik: Seyyid Kutbeddin.

Kemah: Seyyid Abdül-Fettah, Seyyid Aceb Şir, Seyyid Ali Çelebi.

Bayburd: Seyyid Yakub, Seyyid Salih.

Saygılarımla.

Hamdullah Dedeoğlu.

26.08.2019.

Not: Osmanlıca yer adları için sayın Tahir Sezen’in kaleme aldığı “Osmanlı Yer adları” eserinden faydalanılabilir.