SİYASALLAŞMIŞ DİN Mİ, ÖZGÜRLÜK MÜ?

  

SİYASALLAŞMIŞ DİN Mİ, ÖZGÜRLÜK MÜ?

İslam coğrafyası aradan bin dört yüz yıl geçmesine rağmen, dinin siyaset üzerindeki etkisini hala kıramadı. Avrupa ülkeleri Rönesans ve Reform hareketleri ile dinin siyaset üzerindeki tahakkümüne son verirken, İslam coğrafyası bunu başaramadı. Bu nedenle de sanayi devrimini atladı. Ve dünyadaki gelişmelerin gerisinde kaldı.

Yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreğini geçtiğimiz bu günlerde; İslam coğrafyası iç çatışmalarla ve işgallerle uğraşmaktadır. Doğal kaynakları bol olmasına rağmen, yoksulluk ve dışa bağımlılık konularında dünyadaki ülkeler arasında ilk sıralarda yer almaktadırlar. Oysa, İslam coğrafyasında kurulan devlet ve imparatorluklar on birinci yüzyıla kadar dünya medeniyetine önemli katkılarda bulunmuşlardı. Bilimde, kültürde ve sanat da ileriydiler. Tıpta, Kimya da Matematikte, Astronomide, Cebir de çok sayıda bilim insanı yetiştirmişlerdi. Örneğin; İbn Sina’nın 11. yüzyılda yazdığı Tıp Kitabı, Avrupa’da on yedinci yüzyılın sonlarına kadar ders kitabı olarak okutulmuştu.

O halde; ne oldu da on birinci yüzyıldan sonra İslam coğrafyası gerilerde kaldı. Bunun nedeni fikir özgürlüğünün ortadan kaldırılması, aklın dışlanması, kaderci anlayışın hakim kılınması, saltanatın, dolayısıyla yöneticilerin ve iktidarların kutsallaştırılması, muhalif fikirlerin baskı altına alınması ve cezalandırılmasıdır. Bu politikanın mimarı ise, o dönem İslam coğrafyasında manevi liderliği elinde bulunduran Abbasi İmparatorluğu’nun başında olan Halife Kadir Billah’tır.

Kadir Billah, Miladi 1029 yılında “Ehl-i Sünnet İtikatnamesi” adı ile yayınladığı bir  genelgeyle fikir ve inanç özgürlüğünü ortadan kaldırmış, aklı kullanmayı devreden çıkarmış, kendisini “Allah’ın yeryüzündeki temsilcisi” olarak ilan etmiş, Hayır ve şer’in, kaza ve kaderin Tanrı’dan geldiğini iddia etmiş ve bunu “Din” diye halka sunmuştu. Buna uymayan ya da karşı çıkanlar en ağır şekilde cezalandırılmış, farklı fikirlere ve inançlara ait binlerce eser meydanlarda yakılmış, sözde din alimi olan Ahmet İbn Hanbel’in şekilci-Selefi ve aklı kullanmayı reddeden dini yorumu hakim kılınmıştı.

Halifenin din ve inançlarla ilgili bu politikası, İslam coğrafyasındaki tüm Beylik ve Sultanlıklara da bildirildi. Alınan kararın aynen uygulanması istendi. Bunlar arasında Gazneliler ile Selçuklular da yer alıyordu. Örneğin; Halifenin bu genelgesinden sonra Sultan Gazneli Mahmut, hakimiyeti altındaki topraklarda Şia, Kaderiye, Mutezile, Mürcie, Karmati, Cehmiye mezhebi mensuplarına karşı takibat başlatmış, temsilcilerini idam ettirmiş, eserlerini ise meydanlarda yaktırmıştı. Gazneli devletinin yıkılmasından sonra, aynı bölgede hakimiyeti ele alan Selçuklu Sultanları da  Halife’nin bu politikalarını devam ettirdiler.

Peki; Halife Kadir Billah ve ondan sonra gelenlerin takip ettiği politikanın İslam dini ile bir ilgisi var mıydı? Kesinlikle ilgisi yoktu. Yasaklamalar tamamen kendi iktidarlarının devamını sağlamayı amaçlıyordu. Zira, Kur’an’da aklın kullanılması, Kader ve kaza, Hayır ve Şer ile ilgili ayetler gayet açıktı. Buna, Kur’an’da yer alan Aklı kullanmayı, adaletli yönetim, hayır ve şer, zalimlere karşı mücadele ile ilgili ayetleri örnek olarak verebiliriz.

Konuya ilgi duyanlar, Zümer Suresi 9. Ayet, Sad Suresi 29. Ayet, Yunus Suresi 100. Ayet, Nisa Suresi, 40, 58, 79. Ayetleri, Maide Suresi 8. Ayet, Bakara Suresi 193, 258. Ayetleri ve Araf Suresi 44. Ayetlerine bakabilirler. Ayetler incelendiğinde, Abbasi Halifesinin almış olduğu kararlarla taban tabana zıt olduğu görülecektir.

Yani, kısaca Abbasi Halifesi ve ondan sonra gelen iktidarlar, din istismarı üzerinden kendilerine alan açmışlar, dini siyasallaştırarak, özgürlüklerin ve adaletli yönetimlerin gerçekleşmesini engellemişlerdir. İslam coğrafyasını tembelliğe ve uyuşukluğa sevk etmişlerdir. Fikir özgürlüğünün, adaletin ve inanç özgürlüğünün olmadığı bir yerde gelişme ve ilerleme sağlanabilir mi? Nitekim Abbasi Halifesinin politikalarını bugün devam ettiren ülkelerin bilimde ve teknolojide en geri ülkeler olduğu görülecektir.

Farklı mezheplere sahip olmalarına rağmen, İran ve Suudi Arabistan’ı bu konuda örnek verebiliriz. Her ikisi de 7. yüzyıldaki şeriatı-hukuku bugün “din” diye uygulamaktalar. Hicaz bölgesine ait olan örfleri, giyimleri ve kuşamları “din” adı altında toplumlarına dayatmaktadırlar. Dinde aklı kullanmayı reddederek, evrensel bir din olan İslam’ı 7. yüzyıl yaşam tarzı ve hukuk anlayışı ile sabitlemektedirler. Oysa, dinler toplumları geriye değil, ileriye götürmek içindir. Toplumları sabitleyen ve geriye götüren bir din evrensel olabilir mi? Böyle bir din anlayışı gelişmeleri ve yenilikleri yakalayabilir mi?

Bu baskıcı, tutucu ve bağnaz yönetimler aynı zamanda kendi mezheplerinin yayılması için dünya çapında faaliyet göstermektedirler. Sahip oldukları mezhebin hakim olması için silahlı mücadele yöntemlerine dahi başvurmaktalar. Kendi inançları dışındaki bütün inançları da “din dışı” olarak görmekteler. İzledikleri bu yayılmacı ve çatışmacı politikalar nedeniyle emperyalistlere alan açmaktalar ve onların çıkarlarına bilerek veya bilmeyerek hizmet etmektedirler. Böyle bağnaz, tutucu ve saldırgan yönetimlerin hakim olduğu bir ülkede, insanlar özgürce fikirlerini beyan edebilirler mi? Fikir ve inanç özgürlüğünün olmadığı bir yerde sanat, kültür, edebiyat gelişir mi? Fikir özgürlüğünün olmadığı yerde bilimde, teknolojide gelişme sağlanabilir mi?

İşte; İslam coğrafyasının dünyadaki yerini alabilmesi için; Abbasi halifelerinin bin yıldır devam eden “siyasallaştırılmış din” anlayışından kurtulması gerekir. Bunu başaramadıkları müddetçe, başkasına bağlı olmaktan, sömürgeci-emperyalist ülkelerin baskı ve tahakkümünden kurtulmaları mümkün olmayacaktır.

Bu kadim coğrafyanın ayağa kalkabilmesi için; denenmiş ve başarı kazanmış olan Mustafa Kemal’in yüz yıl önceki devrim ve reformlarını örnek alması gerekir. Bunu gerçekleştiremeden, gelişmişlerin ve söz sahibi ülkelerin arasına giremeyecekleri kesindir.  

Hamdullah Dedeoğlu

05.02.2026.

 

KAR VE YAĞMUR YEŞİLIRMAK'I COŞTURDU

 KAR VE YAĞMUR YEŞİLIRMAK'I COŞTURDU

Amasya bölgesinde kar ve yağmurun bu yıl Ocak ve Şubat ayı içinde önceki yıllara oranla etkili olması Yeşilırmak'ı coşturdu. Özellikle derelerden ve çaylardan gelen ağaç dalları ve köklerinin şehir içine kadar gelmesi dikkat çekti. Öyle ki bazı ağaç dalları köprülerin ayakları önünde set oluşturdu. Bu nedenle, Amasya Belediyesi ekipleri köprü ayaklarında biriken ağaç ve dalları temizlemek zorunda kaldılar. 

Bizde bu durumu fırsat bilerek, fotoğraflar çekmek amacıyla,  makinemizle ırmak kenarında, yani sahil boyunda bir gezintiye çıktık. Karşılaştığımız anları fotoğrafladık. O anları sizinle paylaşmak istedik. İşte o anlardan kareler:

03.02.2026.

SÖMÜRGE TEORİSİNDEN, SÖMÜRGECİLERİN PİYONLUĞUNA

 

SÖMÜRGE TEORİSİNDEN, SÖMÜRGECİLERİN PİYONLUĞUNA

1980 öncesinde sol örgütler içersinde tartışılan bir teori vardı. Bu teoriyi savunanlar Kürt halkının yaşadığı bölgeleri “Kürdistan” olarak görüyor ve bulundukları ülkeleri de “sömürgeci” olarak adlandırıyordu. Yani, Kürtlerin yaşadığı ülkeler olan Türkiye, Suriye, Irak ve İran’ı “Sömürgeci” devletler olarak tanımlıyorlardı.

PKK’nın bugün ve geçmişteki yaptığı eylemleri de bu teoriye dayanmaktadır. Bu teoriyi kavramadan PKK’nın eylemlerini ve izlediği politik çizgiyi anlayamayız. O halde, bu teori neyi savunmaktadır? Bugünkü makalemizde bu teori üzerinde duracağız.

PKK ve bazı sol örgütler “Sömürge” teorisini, Lenin’in birinci dünya savaşı öncesinde formüle ettiği “Sömürgecilik ve Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı” tezlerine dayandırıyordu. Bu tezleri savunanlar kısaca şöyle diyorlardı:

 “Kürtlerin yaşadığı bölgeler (Kürdistan) egemen devletlerin işgali altındadır. İşgalciler, Türkiye Cumhuriyeti, İran, Irak ve Suriye'dir. Baş düşmanlar bu devletlerdir. Bu devletlere karşı, silahlı kurtuluş mücadelesi meşru bir haktır. Bunu da ulusların kendi kaderini tayin hakkından almaktadır. Baş düşmanlara karşı, bütün devletlerle iş birliği yapmak ve onların desteğini almak hakkımızdır." 

Savundukları tezlerin özeti buydu. Şimdi bu tezi kendi savundukları sözde “Marksist-Leninist” ideolojiye göre ele alalım.

Marksist doktrine göre, bir devletin sömürgeci olabilmesi için; kapitalist ve aynı zamanda emperyalist bir ülke olması gerekir. Peki, sömürgeci olarak tanımlanan ülkeler hem kapitalist hem de emperyalist ülkeler mi? Yani, 2003’den beri ABD ve destekçilerinin işgali altında bulunan Irak, 2011’den beri yine aynı emperyalistlerin saldırısı ve işgali altında olan Suriye kapitalist ve emperyalist bir ülke mi? Yine aynı emperyalistlerin bombalı ve füzeli saldırılarına uğrayan İran hem sömürgeci hem emperyalist bir ülke mi? Emperyalistlerin baskılarına maruz olanTürkiye sömürgeci bir ülke mi? Elbette ki hiç biri değil.

Lenin’in, birinci dünya savaşı öncesi sömürgeci ve emperyalist olarak tanımladığı ülkeler, İngiltere, Fransa, İspanya, Portekiz, Hollanda, İtalya gibi ülkelerdi. Osmanlığı İmparatorluğu için ise, “yarı-sömürge” tanımlaması yapmıştı.

Lenin, sömürgeci ve emperyalist ülkelerin işgali ve denetiminde olan halkların ve milletlerin “Kendi Kaderini Tayin Hakkı”nı savunuyordu. Lenin’in, Kurtuluş savaşı sırasında emperyalistlere karşı savaşan Mustafa Kemal’e para ve silah desteği vermesinin nedenlerinden biri de bu ilkeye dayanıyordu. Eğer, PKK ve bazı sol grupların dediği gibi olsaydı, Lenin, Türkiye’nin bağımsızlık savaşına destek verir miydi?

Dolayısıyla, hem PKK’nın hem de bazı sol grupların savunduğu “Sömürge” teorisinin “Marksizm” ve “Leninizm” ile bir alakası yoktu. Bu tezin amacı, gerçek sömürgecileri gizleyerek, emperyalizmin hedefinde olan Türkiye, İran, Irak ve Suriye’nin etnik temelde bölünmesini ve parçalanmasını hedefliyordu. Nitekim bu tezin amacının ne olduğu bugün daha iyi anlaşılmıyor mu? Aynı ülkeler emperyalistlerin saldırısı altında değiller mi? Sömürge teorisini savunan PKK ve ona siyasi destek veren bazı sol gruplar bugün emperyalistlerle aynı cephede değiller mi? ABD ve yandaşı olan sömürgeci ve emperyalist ülkelerden siyasi, ekonomik ve silah desteği almadılar mı?

PKK’nın ve ona destek veren bazı sol örgütlerin bugün geldikleri durum daha önceden belliydi. Biz onları yıllar önce yazdığımız makalelerle uyarmıştık. Aynen şöyle demiştik:

“Türkiye’yi, İran’ı, Suriye’yi ve Irak’ı baş düşman alan, emperyalizmin yanına gider. Onların piyonu ve askeri olur.” Söylediklerimiz bugün doğrulanmıştır. Emperyalistler kendilerini terk ettiğini açıklayınca ağlamaya ve sızlanmaya başladılar. Emperyalizm işte böyledir. İşi bitene kadar kullanır. İşi bitince de bir kenara koyar. Emperyalizmin bağımsızlık ve özgürlük getireceğine inananlar sonuçlarına da katlanırlar. Ama ne var ki, yıllardır savundukları ve yaptıkları ile emperyalistlere piyonluk yapanlar hem Kürt halkına hem de yaşadıkları ülkelere onarılmaz zararlar verdiler. Vermeye de devam ediyorlar.

“SÖMÜRGE” teorisini savunanlar, bu tezi savundukları müddetçe emperyalizmin işbirlikçisi ve piyonu olmaktan kurtulamazlar.  

Hamdullah Dedeoğlu

29.01.2026.

 

 

ABBASİ HALİFESİNİN DÖRT MEZHEP KARARI HALA YÜRÜRLÜKTE Mİ?

ABBASİ HALİFESİNİN DÖRT MEZHEP KARARI HALA YÜRÜRLÜKTE Mİ?

İktidarlar, Cemevlerini Alevilerin ibadet mekanı olarak tanımaktan hala imtina ediyorlar. Bütün parti liderlerinin Cemevlerine yasal statü verilmesini savunmasına rağmen, meclise ortak bir yasa teklifi vermekten de çekindikleri görülmektedir. Bunda “çevre baskısı” ve tarikatların etkili olduğu anlaşılmaktadır. Bu anlayışın temelinde Abbasi Halifesi Kadir Billah’ın bin yıl önce (M. 1029) almış olduğu kararın etkisinin de bulunduğu kanaatindeyim. Abbasi halifesinin bu kararı hakkında kısa bir bilgi vermek yararlı olacaktır.

Abbasi Halifesi, siyasi iktidarının devamını sağlamak amacıyla, imparatorluk coğrafyasında bulunan yetmişin üzerindeki tarikat ve mezhebi dörtle sınırlandırma kararı almıştı. Bu kararla dört ekolün-mezhebin dışında kalan yorumları yasaklamıştı. Yasaklananlar arasında Şia, yani Ehlibeyt taraftarı olan tarikat ve ekoller de bulunuyordu. Bunun nedeni, halifenin bu ekolleri kendi iktidarına bir tehdit olarak görmesiydi.

Halifenin, yasal olarak tanıdığı mezhepler arasında Hanefilik, Şafiilik, Malikilik ve Hanbelilik yer alıyordu. Yasal olarak tanınan bu mezheplere ismi verilen din alimleri olan Ebu Hanife (699-767), İmam Şafii (767-820, Malik Bin Enes (712-795), Ahmet Bin Hanbel (780-855)  yılları arasında yaşamışlardı. Yani, Abbasi Halifesinin dört mezhebe ismini verdiği İmamlardan hiçbiri bu tarihte hayat da değillerdi. Halifenin bu dört İmamın ismini mezheplere vermesinin nedeni, takipçilerinin desteğini sağlamak amacını taşıyordu. Zira bu mezheplerin, diğer bir deyimle ekollerin, imparatorluk coğrafyasında hatırı sayılır bir taraftar kitlesi bulunuyordu.

Halife Kadir Billah, yasal olarak tanıdığı mezheplerin temsilcilerini saraya davet ederek, “Ehli-Sünnet İtikatnamesi” adı ile bir belgeyi imzalattırdı. Bu kararla, yasal olarak tanınan mezheplerin dışında kalanları yasakladı. Yasaklanan mezheplerin temsilcileri ve takipçileri hakkında idamlara varan kararlar alındı. Alınan bu karar, Abbasi Halifesi tarafından İslam coğrafyasındaki tüm Beylik ve Sultanlıklara da bildirildi. Bunlar arasında Gazneliler ve Selçuklular da bulunuyordu.

Ancak, dört mezhebe ismi verilen İmamlardan olan Ebu Hanife ve İmam Şafii, yaşadıkları dönemde Ehlibeyt taraftarı olmuşlardı. Bu nedenle de yargılanmışlar ve ağır cezalara çarptırılmışlardı. Ancak, önce Kadir Billah, daha sonra da Kaim Bi Emrillah, bu imamların öğrencilerini saraya davet ederek, hazırlattıkları “Ehli- Sünnet İtikatnamesi"ni bunlara zorla imzalattırdılar. Bu karardan sonra gerek İmam Hanife gerek İmam Şafii takipçilerinin; muhalif çizgilerinden terk edilmeleri sağlanarak, iktidarla uyumlu hale getirildiler. Hatta, Abbasi halifelerinin kadılığına kadar yükseldiler. Ancak izledikleri çizgi, temsil ettikleri İmamların ekolü ile hiç bir ilgileri kalmamıştı.

Günümüze gelecek olursak; Abbasi Halifesinin Miladi 1029 yılında almış olduğu kararların bugün gayrı resmi olarak hala yürürlükte olduğunu görmekteyiz. Aradan bin yıl geçmesine rağmen, Abbasi Halifesinin almış olduğu kararların sanki kutsal bir metin gibi, pratikte uygulandığına şahit olmaktayız. Dört mezhep dışında kalan mezhep ve ekollere aradan bin yıl geçmesine rağmen, hala aynı yasakçı tutumun devam ettiğini görmekteyiz.

Oysa, iktidarların Alevilerden çekinecekleri bir durum yoktur. Abbasi Halifeliği yıkılıp gitmiş, saltanat dönemleri de kapanmış. Yüzyıl önce cumhuriyet rejimi gelmiş, kulluk, sultanlık kaldırılmış, anayasa ve kanunlar önünde herkesin eşit olduğu bir sistem kurulmuş. Dolayısıyla, hem Anayasa’nın hükümleri hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Aleviliğin resmi olarak tanınması için vermiş olduğu kararlar ortada durmaktadır. Bu kararların uygulanması yasal bir zorunlulukla birlikte; ülkemizdeki kardeşliğin ve birliğin sağlanması açısından da yararlı olacaktır.

Tabanda bir hoşgörü  ortamı bulunmasına ve siyasilerin Aleviler hakkında o kadar olumlu söz söylemesine rağmen, bir türlü gerekli adımlar atılamıyor. Ya da siyasiler adım atmaktan kaçınıyorlar. Bazen bir adım atar gibi oluyorlar, sonra tekrar geri çekiliyorlar. Daha önce 1/1000 ölçekli imar planlarında Cemevleri için “İbadet Merkezi” olarak yapılan tanımlama, 22 Ocak 2026 günlü resmi gazetede yayınlanan genelge ile “ Kültür Merkezi” olarak değiştirildi. Bu geri adıma, Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanı sayın Esma Ersin’in de onay verdiği belirtilmektedir. Sayın Esma Ersin’in hangi gerekçeye dayanarak buna onay verdiğini açıklaması gerekir. Aksi taktirde, Alevi toplumunun başkanlık hakkındaki olumlu tutumu, olumsuzluğa dönüşecektir.

Alevi toplumu İslamiyet’ten sonra kurulan tüm Türk devletlerinde kurucu unsur olarak yer almıştır. İlgili devletlere ait topraklar işgal ve istilaya uğradığında, yine en önde mücadele edenler onlar olmuştur. Gerek Moğol işgaline gerek batılı emperyalistlerin Anadolu’nun işgaline en sert tepkiyi Aleviler göstermiştir. Özellikle, Moğol işgalinde en büyük bedeli Aleviler ödemiştir. Zor zamanlarda Alevileri hatırlayanlar her ne hikmetse daha sonra unutmayı tercih etmişlerdir. Gerek Osmanlı’nın gerek Cumhuriyetin kuruluşunda Alevileri devletin “kurucu unsuru” olarak görenler, sıra Alevilerin haklarını vermeye gelince; binbir bahane üreterek sorumluluktan kaçmayı tercih ediyorlar. Oysa, Türkiye Cumhuriyeti anayasasında eşitlik ilkesi ve inanç özgürlüğü bulunmaktadır. Anayasa’nın 10. ve 24. maddesinde aynen şöyle denilmektedir.

"MADDE10- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir."

"MADDE 24-  Herkes, vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir. 14. madde hükümlerine aykırı olmamak şartıyla ibadet, dini ayin ve törenler serbesttir."

Burada sözü edilen 14. madde ise şöyledir:

"MADDE 14-Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz."

Alevilerin 14. maddede belirtilen “devletin ülkesi ve milletiyle, demokratik ve laik cumhuriyetle” bir problemi olmadığını herkes bilmektedir. O halde, Alevilerin anayasal hakları neden verilmemektedir? Devlet bürokrasisinde liyakatlı Alevilere neden görevler verilmemektedir?

Alevilere yasal haklarını vermeyenler ondan sonra da “Aleviler neden muhalif oluyorlar” diye yazılar yazmaktadırlar. “Sizin haklarınız verilmeseydi, siz ne yapardınız?”  Şeklindeki sorularımıza ise, cevap verilememektedir.

Makalemizi tamamlarken Alevi toplumu, kendilerini temsil eden tüm Alevi-Bektaşi dernek ve vakıflardan şunu bekliyor:

Aranızdaki kısır çekişmeleri ve görüş ayrılıkları bırakın. Ortak ilke ve talepler etrafında  birleşin. Demokratik yollardan Alevilerin haklarını savunun.

Hamdullah Dedeoğlu

24.01.2026.

 

 

ALEVİLİĞ’E SOYUT, DEDELERE CAHİL DİYENLERE CEVAP

ALEVİLİĞ’E SOYUT, DEDELERE CAHİL DİYENLERE CEVAP

Alevi İslam inancının kurumsallaşmasını hazmedemeyenler harekete geçmiş bulunmaktalar. Bunlar arasında maalesef Alevi bir aileden gelip, aslında “Ateist” olup, kendilerini sözde “aydın” “entelektüel” gibi görenler de yer almaktadırlar. Bu şahıslar, Alevi toplumunun değer yargılarına ve inanç önderlerine hakarete varan bir dille saldırmaya başladılar.

Bu tür bir anlayışı savunanların, Aleviliği köklerinden koparıp, kendi siyasi amaçları doğrultusunda kullanmak istedikleri anlaşılmaktadır. Ancak, bu amaçlarına ulaşmak için Aleviliği bugünlere taşıyan Dedeleri ve ocakları etkisiz bir duruma getiremeden başaramayacaklarını da bilmektedirler. Zira son yıllarda Aleviliğin, dernek ve vakıflar aracılığı ile kurumsallaşmaya doğru gitmesinin bu çevreleri rahatsız ettiği görülmektedir.

Bu anlayışın temsilcilerinden olduğu anlaşılan künyesinde avukat-yazar olduğu belirtilen Ali Yıldırım adlı bir zat, sosyal medya hesaplarından Aleviliği “soyut” bir inanç olarak görmekte, dedeleri de “Cahil-cühela” olmakla suçlamaktadır. Bu şahsın yayınladığı paylaşımlardan bazı bölümleri aktarıp, sahip olduğu bilgi birikimini göstermek ve ithamlarına cevap vermenin bir zorunluluk olduğunu düşündüm.

Zira bu “entelektüel” arkadaş, meydanın boş olduğunu sanarak, tarihi gerçeklerden kopuk, temelsiz ve seksenden önce kalma “solculuk” anlayışı üzerinden kendine bir alan açmak istediği anlaşılmaktadır. Bu şahsın "ALEVİLİK "DEDELERE" BIRAKILMAYACAK KADAR CİDDİ BİR KONUDUR" başlığı altında yaptığı paylaşımlar şöyle:

“ ... Çünkü Alevilik bir bütün olarak yaşanan hayatın bütün alanlarını kapsayan, o alanlardaki ihtiyaçlara cevap üreten inançla sarılmış bir pratikler demetiydi.

İhtiyaçlara yanıt veren başka mekanizmların varlığında geriye "soyut bir inanç" kaldı.

Bu "inançsa" esas olarak mitolojik bir tarih, edebiyat ve kültürel değerler bütününden oluşuyor. “

“Doğma yok, iman yok...

Dedenin tarih anlatısı mitolojik bir kurgudan ibaretti... Öykü, hikaye, masal...

O anlatı  şimdi tarihsel bilgi olarak tekrarlanınca derin bir kriz yaşanmaya başlanıldı.

Sözgelimi Alevi anlatısına konu olan Ali tarihte hiç yaşamamıştı...

Uğruna gözyaşı dökülen "Kerbela" özü itibariyle bir iktidar savaşıydı.

Peygamber kimliğinden arındırılarak ceme alınan İslam Peygamberi Muhammed farklı inançalara karşı fetihler yapan bir ümmetin lideriydi...

12 İmam diye adları anılan şahsiyetlerin Alevi deryasına bir damla olsun katkıları yoktu.. “

İlgili arkadaş, maddi temellere dayanmayan, gerçeklerden kopuk fikirlerini genelleştirerek, Dedeler hakkında şu yorumlarda bulunuyor:

 “Bugün 60 yaşının altındaki dedelik iddiasında bulunan hiç bir şahsın ocak-dede-talip ilişkisi içerisinde bulunarak yol sürdüğü, eğitildiği, bilgi ve görgü sahibi olduğu söylenemez... Bu şahısların bir mesleği, bir unvanı olabilir, ama Alevilik adına kesinlikle cahil, cüheladırlar... Normal değil mi, cem yoksa, yol yürümüyorsa nereden bilgi edinipte kendilerini yetiştirecekler ki? “

“ Tarihsel bilgi ve hakikatler mitolojik anlatıyı paramparça etmekteydi. Alevilik şimdi insani, vicdani, kültürel ve bir direnç unsuru olan yapısıyla varlığına devam ederken soylu bir kana sahip olduğunu öne süren bir takım şahsiyetler Alevi toplumu nezlinde yönetme ve iktidar iddiasında bulunmaya başladılar. Ve onlar mitolojik anlatıyı yeniden yeniden üreterek gerek kendi zeminlerine meşruluk kazandırmaya çalışırken bir yandan da Aleviliğe yönelik en büyük asimilasyon hareketinin temsilcileri haline geldiler.” 

“Bugün 60 yaşının altındaki dedelik iddiasında bulunan hiç bir şahsın ocak-dede-talip ilişkisi içerisinde bulunarak yol sürdüğü, eğitildiği, bilgi ve görgü sahibi olduğu söylenemez... Bu şahısların bir mesleği, bir unvanı olabilir, ama Alevilik adına kesinlikle cahil, cüheladırlar... “

“...Bu sıfatları kullanarak açıkça yola ihanet içerisinde olanları ise hiç saymıyorum...” 

Bu zat, yukarıdaki paylaşımlarından özetle şöyle demektedir:

1-Dedelerin bugüne kadar taşıdığı Alevi İslam inancı, “mitolojik bir kurgu, öykü, hikaye, masal” dır.

2-Hz. Ali hiç yaşamamıştır.

3-Kerbela olayı bir iktidar savaşıydı.

4-Hz. Muhammed, farklı inançlara karşı fetihler yapan bir ümmetin lideriydi.

5-On iki imamların Alevi inancına bir katkısı yoktu.

6-Bugün kü Dedeler, “Cahil-cüheladırlar”

7-Dedeler asimilasyona hizmet etmektedirler.

8-Dedeler yola ihanet içerisindedirler.

9-Alevilikten bugüne “soyut” bir inanç kalmıştır.

Şimdi Ali Yıldırım isimli “entelektüel” ve “çok bilgili” olan bu arkadaşın iddia ve ithamlarına cevap verelim.

En sonunda söyleyeceğimizi en başta söyleyelim. Bu arkadaşın ne dinler tarihi ne de İslam tarihinden bi haber olduğu anlaşılmaktadır. Böyle bir bilgiye sahip olmadığı gibi, inançlara karşı saygılı birisi olmadığı da anlaşılmaktadır. Alevi bir aileden gelmiş olmasına rağmen, Aleviliğin “Yetmiş iki millete aynı gözle bakarız” anlayışından da nasibini almadığı belli olmaktadır. Ondan da vazgeçtik; medeni olan birisinin inançlara saygılı olma ilkesinden dahi uzak olduğunu, kullandığı ifadeler göstermektedir.

Alevi Dedelerine “Cahil-Cühela” diyen bu çok bilene kısa bir tarih dersi vermek gerekiyor.

Aleviler, geçmişteki kültürlerini İslam inancı ile yoğurarak bir sentez yaratmışlardır. Bu inanca ve kültüre “Alevilik” adını vermişlerdir. Bu tanımlamayı da yaşantısı boyunca Hakk’tan, hukuktan ve adaletten yana olan Hz. Ali’den almışlardır. Zira Hz. Ali, hep mazlumun yanında, zalimin karşısında yer almıştır. Hem yiğit bir cengaverdir. Hem de bilgili ve adil bir şahsiyettir. O’nun soyundan gelen on iki imamlar da aynı yolu takip etmişlerdir. Yaşadıkları dönemlerde zalim yöneticilerin karşısında, halkın yanında yer almışlardır. Bu yolda da bedel ödemişlerdir. Hz. Hüseyin ve yoldaşları da bu  nedenle şehit olmuşlardır. Kerbela, tabi ki zalim iktidara karşı, mazlumun iktidarını kurmak içindir. Mazlumun hakkı başka nasıl sağlanabilir ki?

Hz. Ali’’nin hiç yaşamadığını ancak zır cahil birisi söyleyebilir. Gerek Mekke’de gerek Medine’de tefeci-bezirgan Mekke oligarşisine karşı mücadele eden siz miydiniz? Yoksa hayallerinizde yaşattığınız birisiydi mi? Hz. Ali hem Bedir de hem Uhud da hem de Medine'yi kuşatan Mekke oligarşisinin ordusuna karşı en önde savaşmış ve kimsenin karşısına çıkmaktan korktuğu ünlü bir savaşçı olan Amr Bin Verd’i düello da yenen tek cengaverdir. Böyle bir cengaveri kim sevmez? İşte, Aleviler böyle bir cengaverin takipçileridir. Tarihleri boyunca da hep haklının, mazlumun yanında, zalimin ve haksızın karşısında durmuşlardır. Alevilerin tarihini okumayan birisi elbette bunları bilemez.

Hz. Muhammed ise, yeni bir dinle birlikte Hicaz bölgesine hakim olan tefeci-bezirgan sınıfın düzenini yıkmış, onun yerine 7. yüzyıl şartlarına göre hukuk ve adalete dayanan bir sistem inşa etmiştir. Ancak, önyargılı olan ve İslam tarihine Avrupalı oryantalistlerin penceresinden bakanlar bunu da bilemez ve kavrayamaz.  Hz. Muhammed hiç bir zaman saldırı savaşları değil, savunma savaşları yapmıştır. Fethedilen bir yer var ise, o da zorla çıkarıldığı Mekke şehridir.

Alevi toplumuna yüzlerce yıldır önderlik yapan Dedelere gelince;

Alevi dedeleri bugünkü eğitim ve iletişim çağında elbette yüz yıl önceki bilgilerle önderlik yapamazlar. Onlar da kendilerini yenileyerek, bilgilerini artırmak zorundalar. Bu bütün toplumlar ve inançlar için geçerlidir. Kaldı ki, Alevi İslam inancı, insanlığın bugün için savunduğu değerleri yüzyıllardır savunmaktadır. Bu bile Alevi İslam inancının hem hümanist ilkeler hem de gerçekler üzerinde yürüdüğünü göstermektedir.  

Alevi Dedeleri, geçmişten gelen bilgilerini yenileyerek, Aleviliği daha ileriye götürmek için çaba sarf etmekteler. Alevi Dedeleri, hiç bir karşılık beklemeden, gece-gündüz, yaz-kış demeden o köyden, bu köye yüz yıllarca Alevi toplumuna hizmet etmişlerdir. Şimdi o Dedeleri Aleviliği asimile etmekle ve yola ihanetle suçlamak akla ve vicdana sığar mı?

Alevi İslam inancını “soyut” olarak değerlendiren bu arkadaşın İslam dininin kutsal kitabı olan Kuran’ı Kerim’i de okumadığı ve bilgi sahibi olmadığı anlaşılmaktadır. Kendisini “aydın” ve “entelektüel” gören birisinin bir dinin tarihini ve kutsal kitabını okuyup anlamadan fikir yürütmesi “soyut” olmaz mı? Bir konu hakkında bilgi sahibi olmadan fikir yürütülebilinir mi? Kaldı ki Alevi İslam inancı, insan sevgisini, hoşgörülü olmayı, adaletli ve iyi ahlaklı olmayı Kuran’ı Kerim’deki ayetlerden almaktadır. Kur’an’ı Kerim’de bu konuda onlarca ayet bulunmaktadır. Bu arkadaşın bu ayetlerden de habersiz olduğu ve sadece kulaktan dolma ve yüzeysel bilgilerle yorumlarda bulunduğu anlaşılmaktadır.

Bu arkadaşa kolaylık olması açısından Kur’an’ı Kerim’de insan sevgisi, iyi ahlak ve adaletle ilgili ayetleri vermenin yararlı olacağı kanaatindeyim. İlgili ayetlerden bazıları şunlardır:

Nisa suresi, 58. Ayet, Maide Suresi 42. Ayet, Kalem Suresi 3-4. Ayetler, Nahl Suresi 90. Ayet, İsra Suresi, 32. Ayet, Furkan Suresi, 68. ayet, Sebe Suresi 37. Ayet, Maun Suresi, 1-7. ayetleri.

Makalemizi Hz. Ali’nin hala yaşayan ve bugün bile geçerli olan Veciz sözleri ile tamamlayalım.

“GÜZEL AHLAK EN İYİ ARKADAŞTIR.”

“HALKI AYAKTA TUTAN ADALETTİR.”

“EN GÜZEL SÜS AKILDIR.”

“EN ÜSTÜN MEZİYET BİLİMDİR.”

Hamdullah Dedeoğlu.

22.01.2026.

 

 

 

 

KURMANÇCA’NIN TACİKÇE İLE İLİŞKİSİ VE KURMANÇLARIN ETNİK KİMLİĞİ

KURMANÇCA’NIN TACİKÇE İLE İLİŞKİSİ VE KURMANÇLARIN ETNİK KİMLİĞİ

Bir önceki makalemizde Taciklerin ataları olan Soğdların Horasan’da özellikle de Orta Asya ve Maveraünnehir (Ceyhun-Seyhun arası) bölgelerinde Türklerle birlikte yaşadıklarını ve birbirlerinin dillerini konuştuklarını açıklamıştık.

Bugünkü makalemizde ise, Modern Tacikçe de bulunan ve  Kurmanç dilindeki kelimelerle aynı olan sözcükler ile Kurmançların etnik kimliği üzerinde duracağız. Tacikistan, Kiril-Rus alfabesini kullandığı için sözcükler bu alfabe ile verilecektir. Kurmanç dilinde günlük konuşmalarda kullanılan 88 kelimeyi seçtik.  Zira, hepsini verdiğimizde makalemize yer kalmayacaktır. Tacikçe ve Kurmanç dilinde aynı olan kelimeleri verdikten sonra, tespit ve yorumlarda bulunacağız.

Tacikçe ile aynı olan Kurmanç kelimelerden seçtiğimiz 88 sözcük şunlar:

TACİKÇE-KURMANÇCA-TÜRKÇE

1-Ҳаво       HAVO             HAVA	hava
2-Себ         SEB                ELMA	elma
3-Талх        TALH                 ACI	acı
4-Кӯр          KÜR                KÖR	kör
5-Хун          HUN                KAN	kan
6-Шиша      ŞİŞA               ŞİŞE	şişe
7-Нон          NON               EKMEK	ekmek
8-Панир      PANİR            PEYNİR	peynir
9-Як             YAK                BİR	bir
10-Ранг       RANG              RENK	renk
11-Гов         GOV                İNEK-ÖKÜZ	inek
12-Дари      DARI               KAPI     13-Хушк     HUŞK              KURU

 

14-Ҳашт      HAŞT             SEKİZ
15-Панҷ      PANÇ              BEŞ
16-Орд        ORD                UN
17-Чаҳор   ÇAHOR           DÖRT
18-Пеш       PEŞ                 ÖN
19-Худо      HUDO             TANRI
20-Даст      DAST               EL
21-Сар       SAR                  KAFA
Гарм          GARM              SICAK
22-Баланд  BALAND        YÜKSEK
23-Асп          ASP               AT
24-Сад         SAD               YÜZ (SAYI)
25-Кушта     KUŞTA          ÖLDÜRMEK
26-Корд       KORD            BIÇAK
27-Танбал  TANBAL         TEMBEL
28-Пӯст       PÖST              DERİ
29-Дурӯғ    DURÜF           YALAN
30-Мард     MARD             ERKEK
31-Усто      USTO              USTA
32-Гӯшт      GÜŞT                ET
33-Шир         ŞİR                  SÜT
34-Ном       NOM               İSİM-AD
35-Шаб       ŞAB                 GECE
36-Пиёз      PİYAZ             SOĞAN
37-Роҳ        ROH                YOL
38-Хом        HOM               ÇİĞ-HAM
39-Сурх      SURH              KIRMIZI
40-6Иринҷ   BİRİNÇ           PİRİNÇ
41-Халос     HALOS           KURTULMAK
42-Такрор   TAKROR        TEKRAR		kurtulmak
43-Рост        ROST             SAĞ
44-Шанбе    ŞANBE           CUMARTESİ
45-Мактаб   MAKTAB         OKUL
46-Ҳафт      HAFT               YEDİ (SAYI)
47-Кӯтоҳ      KUTOH            KISA
48-Шаш        ŞAŞ                 ALTI (SAYI)
49-Мор         MOR               YILAN
50-Барф       BARF              KAR
51-Собун     SOBUN           SABUN
52-Нарм      NARM             YUMUŞAK
53-Шӯрбо    ŞÖRBO            ÇORBA
54-Дуздӣ     DUZDI              ÇALDI
55-Тӯфон     TUFON             FIRTINA-TUFAN
56-Қувват    KUVVAT           KUVVET
57-Шакар    ŞAKAR               ŞEKER
58-Муносиб  MUNOSİB        MÜNASİP-MÜSAİT
59-Якшанбе  YAKŞANBE      PAZAR
60-Албатта     ALBATTA         ELBETTE
61-Ширин       ŞİRİN               TATLI
62--Вазифа   VAZİFA             GÖREV-VAZİFE
63-Чой            ÇOY                  ÇAY
64-Муаллим      MUALLİM       ÖĞRETMEN
65-Даҳ                DAH                ON (SAYI)
66-Онҳо             ONHO              ONLAR
67-Дузд              DUZD              HIRSIZ
68-Сӣ                  Sİ                     OTUZ
69-Ҳазор            HAZOR            BİN (SAYI)
70-Се                  SE                     ÜÇ
71-Панҷшанбе  PANÇŞANBE   PERŞEMBE
72-Тунука          TUNUKA            TENEKE
73-Дарахт          DARAHT          AĞAÇ
74-Сешанбе      SEŞANBE        SALI
75-Ду                   DU                     İKİ
76-Бист                BİST               YİRMİ
77-Шӯстан         ŞÜSTAN          YIKAMAK-YIKAMA
78-Об                 OB                     SU
79-Роҳ                ROH                  YOL
80-Суст              SUST                GÜÇSÜZ-GEVŞEK
81-Чоршанбе   ÇORŞANBE      ÇARŞAMBA
82-Ҳафта         HAFTO                HAFTA
83-Чӣ                ÇI                          NE
84-Зимистон   ZİMİSTON            KIŞ
85-Шоҳид        ŞOHİD                 TANIK-ŞAHİT
86-Сол              SOL                     YIL
87-Зард            ZARD                  SARI
88-хирс             HİRÇ                   AYI

Örnek verdiğimiz kelimelerden de görüleceği gibi, bugünkü Tacikçe’den seçtiğimiz kelimelerin büyük çoğunluğunun Kurmanç dilindekilerle aynı olduğunu, küçük bir kısmında ise, bazı harflerin yer değiştirdiğini görmekteyiz. Aradan bin yıl geçmesine rağmen, çok az farklılıklar olması bizi oldukça şaşırttı. Seçtiğimiz kelimeler günlük konuşmalarda sıkça kullanılan sözcüklerdir. Zira günlük konuşmalarda kullanılan kelimelerin sayısı 500-600 kelimeyi geçmemektedir.

Benzer ve aynı olan kelimeler bize şunu göstermektedir: Kurmançca konuşanların Horasan’dan geldiği doğrulanmaktadır. Dolayısıyla, Türkiye’de Kurmançca konuşanların Kürt kökenli değil, bir kısmının Tacik, diğer kısmının da Türkmen olduğu anlaşılmaktadır. Zira, Kaşgarlı Mahmut’un eserini yazdığı 11. yüzyılda gerek Horasan’da gerekse Orta Asya’da Kürt halkı yaşamıyordu. Bugün Horasan’da yaşayan Kürtlerin Safevi döneminde iskan edildikleri kayıtlarda mevcuttur. Zira, Horasan’a giden Kürtlerin büyük çoğunluğunu 16. yüzyılda Anadolu’dan Şah İsmail’e katılanlar olduğunu biliyoruz. Osmanlı kayıtları da bunu teyit etmektedir. Bu konu hakkındada, Prof. Dr. Faruk Sümer’in “OĞUZLAR-TÜRKMENLER” isimli kitabına bakılabilir.

Diğer taraftan, Kürtçe batı İran dillerine yakın bir lehçe iken, Kurmanç dili doğu İrani diller grubu içinde yer almaktadır. Ayrıca, Alevi olan Kurmançlar ibadet dili olarak Türkçeyi kullanmaktaydılar. Rahmetli dedemle 1960'lı yıllarda Kertme ve Kavaklı köyünde katıldığım Cemlerde bütün dualar Türkçe ile yapılıyordu. Bu örnek de Kurmançca konuşanların daha önceden her iki dille konuştuklarını göstermektedir. Ekte sunacağım belgelerden de görüleceği gibi, Kertme, Çayan köylerinin Türkmen oldukları görülecektir. Çulpara, Koyuncu, Şıhoğlu, Gafarlı ve Şarklı köylerinin de Türkmen olduklarını belirten belgelerini gerek Çulpara Köyü Tarihçesinde gerekse Göynücek Köyleri Tarihçesinde açıklamıştık.

Buna ilaveten Osmanlı kayıtlarında Kurmancların Türkmen olduğu da yer almaktadır. Cevdet Türkay’ın Osmanlı arşivlerine dayanarak yazdığı “OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA OYMAK, AŞİRET VE CEMAATLAR” isimli eserinde Kurmançlar hakkında “Konar-göçer Türkman taifesinden olan Kürmanc Aşireti Bozulus Türkmen Aşiretindendir.” Denilmektedir. (Sayfa, 103, İşaret Yayınları, 2012)

Sonuç olarak, Anadolu’ya Türklerle birlikte İrani dilleri konuşan topluluklar da gelmişti. Ancak bunların büyük çoğunluğunu zanaatkar-esnaf, ilim ve bilim insanları oluşturuyordu. Gerek Selçuklu gerekse Osmanlı devletinin kuruluşunda bürokrasinin önemli mevkilerinde bunlar görev almıştı. Selçuklu ve Osmanlı devletinin resmi yazışmalarında Farsça’nın kullanılması da buradan geliyordu.

Anadolu’ya gelenler arasında Horasan’dan gelen Tacik kökenliler de bulunuyordu. Mevlana Celaleddin Rumi de bunlardan biriydi. Nitekim Mevlana eserlerini batı İrani Farsça ile değil, doğu İrani bir halk olan Taciklerin konuştuğu dil ile yazmıştır.  

Buradan şunu da belirtmekte yarar var. Kurmançca konuşanların hepsinin Türkmen olduğunu söyleyemeyiz. Elbette Tacik kökenli olanlar da vardır. Ancak, bunların bir kısmının Kürt, bir kısmının da Türkleştiğini söyleyebiliriz.

Osmanlı Devleti, Safeviler devleti ile çatışma içinde olduğu için İrani dil konuşanların hepsini EKRAD-KÜRT olarak kaydetmiştir. Çünkü, Kürtler Osmanlı ile mezhep temelinde ittifak kurmuştu. Aşiretlerin kayıtlarda kendilerini “Kürt” diye tanımlaması güvenlik kaygısına da dayanıyordu. Dolayısıyla, Kurmançca konuşan aşiretlerin hem güvenlik açısından hem de konuştukları dil açısından kendilerini “Kürt” olarak tanımlamasının gerekçeleri bulunuyordu. Bu konuda ilgili aşiretlerin soyağacına bakmak gerekir. Zira, Anadolu’daki nüfus kayıtları esas olarak Osmanlı Devletinin vergi ve nüfus sayımlarına dayanmaktadır. Bu kayıtlara bakıldığında, aşiretlerin soyağacını öğrenmek mümkündür. Nitekim, biz de bölgemizdeki Kurmançca konuşan aşiretlerin etnik kimliğine, bu kayıtları inceleyerek ulaştık. Konuya ilgi duyan arkadaşlara, bölgelerine ait nüfus ve vergi defterlerini incelemelerini öneriyorum.

Kurmança ile Tacikçe arasındaki ilişkiyi kısaca özetledik. Yararlı olması dileği ile...

 Hamdullah Dedeoğlu

20.01.2026.

 EKLER:

--KERTME VE ÇAYAN KÖYLERİNİN OSMANLI NÜFUS DEFTERLERİNDEKİ KAYITLARI.

--KURMANÇLAR AŞİRETİNİN OSMANLIDAKİ KAYITLARI

--DEDESLİ, İNALLU VE ALAMASLI AŞİRETLERİNİN TÜRKMEN OLDUĞUNU GÖSTEREN OSMANLI KAYITLARI

--Kurmaçların Türkmen olduğunu gösteren Osmanlı Devletine ait kayıtlar. (Cevdet Türkay, Osmanlı İmparatorlığu’nda Aşiret, oymak ve Cemaatler adlı eserinden alınmıştır.)

Alamaslı Aşiretinin Türkmen olduğunu gösteren Osmanlı kayıtları. (C. Türkay aynı eser)

Dedesli aşiretinin Türkmen olduğunu gösteren Osmanlı kayıtları. (C. Türkay, aynı eser)

İnallu AşiretininTürkmen olduğunu belirten ve iskan edildiği bölgeleri gösteren Osmanlı Devletindeki kayıtlar.(C. Türkay aynı eser)

Çayan Aşiretinin Türkmen olduğunu gösteren Osmanlı kayıtları. (C. Türkay Aynı eser)

Kertme Köyünün bir kısmının Türkmen Alamaslı Aşiretine mensup olduğunu gösteren Osmanlı Kayıtları. (Bugün Koyuncu köyünde yaşamakta olan Karalıoğlu ailesinin 1830 yılındaki kayıtları.)

Bugün Koyuncu köyünde oturan Kel Hüseyin ailesinin 1830-1844 Nüfus sayımında Çayan köyünde olduğunu gösteren nüfus kaydı. Aynı belgede Çayan köyünün bir kısmının Türkmen İnallu aşiretine mensup olduğu da görülmektedir.

Kertme Köyünün Türkmen Alamaslı, Çayan köyünün bir kısmınınTürkmen Pehlivanlı Aşiretinden Hatal Cemaatine mensup olduğunu gösteren 1830-1844 Nüfus kayıtları.

Türkmen Çayan Aşiretinin iskan edildiği bölgeleri gösteren bilimsel bir makale.

Dedesli, Alamaslı, Pehlivanlı, İnallu, Çayan ve Kurmanç aşiretlerinin Türkmen olduğunu belirten Osmanlı arşiv uzmanı Cevdet Türkay’ın kaleme aldığı kitap.

1830 Çorum Nüfus defterlerinde Kertme köyünün yarısının mensup olduğu Dedesli Türkmen aşiretinin kayıtları. (Kertme ve Çayan Köylerine ait kayıtlar Hacı Haldun Şahin’in yazdığı “Osmanlı Dönemi Nüfus Defterlerinde Çorum Bölgesi Aşiretleri” adlı eserinden alınmıştır.)