DİVANU LUGATİ’T TÜRK’TE İSİMLER-KELİMELER VE TÜRK BOYLARI

 

DİVANU LUGATİ’T TÜRK’TE İSİMLER-KELİMELER VE TÜRK BOYLARI

Kaşgarlı Mahmud’un Miladi 1076 yılında yazdığı DİVANU LUGATİ’T TÜRK isimli eserini incelerken ilginç isim ve kelimelerle karşılaştık. Bu isimlerden bazıları destanlarda adı geçenler bulunduğu gibi, sultan olmuş, devletler kurmuş olanlar da yer almaktadır. Aynı eserde bugünkü kelimeler içinde yer almasına rağmen, anlam bakımından farklı karşılıkları olduğunu da gördük. Bu isim ve kelimeleri sizinle paylaşmak istedik. Bu vesile ile bin yıl önceki kelimelerin ve isimlerin geçmişini de görmüş olacağız.

Önce eserde yer alan erkek isimlerini verelim:

Atış, Azak, Abı, Bektur, Beglen, Badruk, Bulgak, Buluç, Çağrı, Kaban, Kutluk, Kalalduruk, Kılıç, Sökmen, Tapar, Tapdu, Sünüş, Laçin, Ötemiş, Tutuş, Kavşut, Utar, Alpagut, Alp Apa, Kutlup, Salgur.

Sözcükler:

Eren: Adamlar, yiğitler, Kahramanlar.

Etrek: Sarışın adam. (Osmanlı kayıtlarında Türkmen aşiretleri içim “Etrak” sözcüğü kullanılıyordu. Bu terim buradan gelmiş olabilir. Araplar da Türklere Etrak diyordu.)

Eşkinci: Hızlı posta götüren atlı. (Osmanlı devletinde “Eşkinci” adıyla atlı birlikler bulunuyordu.)

Aydın: Ay ışığı

Yılkı: Serbest bırakılmış hayvanlar.

Yenik. Her şeyin hafif olanı.

Yazı: Açık arazi, çöl, otlak, mera.

Sun kişi: Yumuşak huylu ve iyi kalpli.

Çın kişi: Güvenilir ve sadık adam.

Ata: Baba.

Dede: Baba

Ebe: Anne

Turumtay: Yırtıcı bir kuş. (Amasya’da Torumtay türbesi ve medresesi bulunuyor. Selçuklu döneminde Amasya’da valilik yapmıştır. İsmi buradan gelmiş olabilir.)

Togrıl: Yırtıcı Kuş. (Selçuklu Sultanı Tuğrul Beyin isminin de buradan geldiği anlaşılmaktadır.)

Sunkur: Yırtıcı bir kuş.

Tüzün: Yumuşak huylu kişi.

Uçmak: Cennet.

Kuyma: Bir çeşit yağlı ekmek.

Yavuz: Her şeyin kötüsü.

İldrük: Barsagan Lehçesinde (Kırgız) Üzerlik otu.

Yüzerlik: Oğuz lehçesinde Üzerlik otu.

Tarıgçı: Çiftçi

Tugay: Dayı

Çıgay: Fakir

Çıpçırga: Serçe.

Lantu: Şehriye çorbası.

Soku: Dibek.

Kaşagarlı Mahmut’un eserinde ismi geçen Türk boy-kabile-aşiretler ise şunlar:

Afşar, Alka Bölük, Basmıl, Başgırt, Bayundur, Bayat, Beçenek, Bulgar, Büğdüz, Begtili, Çepni, Çigil, Çomul, Elke Bulak, Eymür, Halaç, İğdir, Karluk, Karabölük, Kay (Kayı), Kençek, Kıfçak, Kınık, Kırkız, Oğuz, Suvar, Salgur, Totırga, Tohsi Çigil, Toger, Topüt, Ugrak, Ulayundlug, Uygur, Üregir, Yabaku, Yagma, Yava, Yazgır, Yimek, Yüregir.

Hamdullah Dedeoğlu.

13.02.2026.

Kaynak:

Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lugati’t- Türk, Ahmet B. Ercilasun-Ziyat Karakoyunlu, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2025.