KURMANÇCA’NIN TACİKÇE İLE İLİŞKİSİ VE KURMANÇLARIN ETNİK KİMLİĞİ (2)

1830 Çorum Nüfus defterlerinde Kertme köyünün yarısının mensup olduğu Dedesli Türkmen aşiretinin kayıtları. (Kertme ve Çayan Köylerine ait kayıtlar Hacı Haldun Şahin’in yazdığı “Osmanlı Dönemi Nüfus Defterlerinde Çorum Bölgesi Aşiretleri” adlı eserinden alınmıştır.)

KURMANÇCA’NIN TACİKÇE İLE İLİŞKİSİ VE KURMANÇLARIN ETNİK KİMLİĞİ (2)

Bir önceki makalemizde Taciklerin ataları olan Soğdların Horasan’da özellikle de Orta Asya ve Maveraünnehir (Ceyhun-Seyhun arası) bölgelerinde Türklerle birlikte yaşadıklarını ve birbirlerinin dillerini konuştuklarını açıklamıştık.

Bugünkü makalemizde ise, Modern Tacikçe de bulunan ve  Kurmanç dilindeki kelimelerle aynı olan sözcükler ile Kurmançların etnik kimliği üzerinde duracağız. Tacikistan, Kiril-Rus alfabesini kullandığı için sözcükler bu alfabe ile verilecektir. Kurmanç dilinde günlük konuşmalarda kullanılan 217 kelimeyi seçtik.  Zira, hepsini verdiğimizde makalemize yer kalmayacaktır. Tacikçe ve Kurmanç dilinde aynı olan kelimeleri verdikten sonra, tespit ve yorumlarda bulunacağız.

Tacikçe ile aynı olan Kurmanç kelimelerden seçtiğimiz 88 sözcük şunlar:

TACİKÇE-KURMANÇCA-TÜRKÇE

1-Ҳаво       HAVO             HAVA	hava
2-Себ         SEB                ELMA	elma
3-Талх        TALH                 ACI	acı
4-Кӯр          KÜR                KÖR	kör
5-Хун          HUN                KAN	kan
6-Шиша      ŞİŞA               ŞİŞE	şişe
7-Нон          NON               EKMEK	ekmek
8-Панир      PANİR            PEYNİR	peynir
9-Як             YAK                BİR	bir
10-Ранг       RANG              RENK	renk
11-Гов         GOV                İNEK-ÖKÜZ	inek
12-Дари      DARI               KAPI     13-Хушк     HUŞK              KURU

 

14-Ҳашт      HAŞT             SEKİZ
15-Панҷ      PANÇ              BEŞ
16-Орд        ORD                UN
17-Чаҳор   ÇAHOR           DÖRT
18-Пеш       PEŞ                 ÖN
19-Худо      HUDO             TANRI
20-Даст      DAST               EL
21-Сар       SAR                  KAFA
Гарм          GARM              SICAK
22-Баланд  BALAND        YÜKSEK
23-Асп          ASP               AT
24-Сад         SAD               YÜZ (SAYI)
25-Кушта     KUŞTA          ÖLDÜRMEK
26-Корд       KORD            BIÇAK
27-Танбал  TANBAL         TEMBEL
28-Пӯст       PÖST              DERİ
29-Дурӯғ    DURÜF           YALAN
30-Мард     MARD             ERKEK
31-Усто      USTO              USTA
32-Гӯшт      GÜŞT                ET
33-Шир         ŞİR                  SÜT
34-Ном       NOM               İSİM-AD
35-Шаб       ŞAB                 GECE
36-Пиёз      PİYAZ             SOĞAN
37-Роҳ        ROH                YOL
38-Хом        HOM               ÇİĞ-HAM
39-Сурх      SURH              KIRMIZI
40-6Иринҷ   BİRİNÇ           PİRİNÇ
41-Халос     HALOS           KURTULMAK
42-Такрор   TAKROR        TEKRAR
43-Рост        ROST             SAĞ
44-Шанбе    ŞANBE           CUMARTESİ
45-Мактаб   MAKTAB         OKUL
46-Ҳафт      HAFT               YEDİ (SAYI)
47-Кӯтоҳ      KUTOH            KISA
48-Шаш        ŞAŞ                 ALTI (SAYI)
49-Мор         MOR               YILAN
50-Барф       BARF              KAR
51-Собун     SOBUN           SABUN
52-Нарм      NARM             YUMUŞAK
53-Шӯрбо    ŞÖRBO            ÇORBA
54-Дуздӣ     DUZDI              ÇALDI
55-Тӯфон     TUFON             FIRTINA-TUFAN
56-Қувват    KUVVAT           KUVVET
57-Шакар    ŞAKAR               ŞEKER
58-Муносиб  MUNOSİB        MÜNASİP-MÜSAİT
59-Якшанбе  YAKŞANBE      PAZAR
60-Албатта     ALBATTA         ELBETTE
61-Ширин       ŞİRİN               TATLI
62--Вазифа   VAZİFA             GÖREV-VAZİFE
63-Чой            ÇOY                  ÇAY
64-Муаллим      MUALLİM       ÖĞRETMEN
65-Даҳ                DAH                ON (SAYI)
66-Онҳо             ONHO              ONLAR
67-Дузд              DUZD              HIRSIZ
68-Сӣ                  Sİ                     OTUZ
69-Ҳазор            HAZOR            BİN (SAYI)
70-Се                  SE                     ÜÇ
71-Панҷшанбе  PANÇŞANBE   PERŞEMBE
72-Тунука          TUNUKA            TENEKE
73-Дарахт          DARAHT          AĞAÇ
74-Сешанбе      SEŞANBE        SALI
75-Ду                   DU                     İKİ
76-Бист                BİST               YİRMİ
77-Шӯстан         ŞÜSTAN          YIKAMAK-YIKAMA
78-Об                 OB                     SU
79-Роҳ                ROH                  YOL
80-Суст              SUST                GÜÇSÜZ-GEVŞEK
81-Чоршанбе   ÇORŞANBE      ÇARŞAMBA
82-Ҳафта         HAFTO                HAFTA
83-Чӣ                ÇI                          NE
84-Зимистон   ZİMİSTON            KIŞ
85-Шоҳид        ŞOHİD                 TANIK-ŞAHİT
86-Сол              SOL                     YIL
87-Зард            ZARD                  SARI
88-хирс             HİRÇ                   AYI 89-занона      ZANONA          KADIN 90-тарк         TARK                 TERK ETMEK 91-дур           DUR                  UZAK 92-зеро         ZERO                 ÇÜNKÜ 93-бадан        BADAN             VÜCUT 94-аммо         AMMO              FAKAT 95-бори дастӣ   BORİ DASTÜ  TAŞIMAK-TAŞINMAK 96-шикоят        ŞİKOYAT            ŞİKAYET 97-тасдиқ          TASDİK              ONAYLAMAK 98-дуруст         DURUST             DOĞRU-DÜRÜST 99-гиря             GİRYA                  AĞLAMAK 100-одат           ODAT                   ADET-GELENEK 101-мурда          MURDA               ÖLÜ-ÖLMÜŞ 102-ҳабар           HABAR        BİLDİRMEK -HABER VERMEK 103-чуқур            ÇUKUR                 DERİN 104-инкор            İNKOR        İNKAR ETMEK 105-маст              MOST               SARHOŞ-AŞIRI YORGUN 106-душман       DUŞMAN           DÜŞMAN 107-кофӣ            KOFİ                    YETER 108-имтиҳон    İMTİHON               SINAV 109-мисол         MİSOL                   MİSAL-ÖRNEK 110-рӯй              RÜİ                        YÜZ-İNSAN YÜZÜ 111-имон            İMON                    İMAN-İNANÇ 112-зуд               ZUD                       HIZLI 113-тарс              TARS                      KORKU 114-ҷанг             CANG                    SAVAŞ-CENK 115-аввал            AVVAL                   ÖNCE-İLK 116-собит            SOBİT                    SABİT 117-афв                 AFV                       AFFETMEK 118-тоза                TOZA                     TAZE-YENİ 119-мева              MEVA                      MEYVE 120-боғ                 BOĞ                        BAĞ-BAHÇE 121-мулоим              MUİLOYM           MÜLAYİM-ILIMLI 122-додан                  DODAN             VERMEK 123-  молҳо               MOLHO              MAL-SERVET 124-ҳукумат               HUKUMAT          HÜKÜMET 125-забт кардан      ZAPT KARDAN       ZAPTETMEK 126-гунаҳкор            GUNAHKAR    SUÇLU-GÜNAHKAR 127-мӯй                    MÜİ                  KIL-SAÇ 128-мушкил             MUŞKİL        ZOR DURUMDA OLMAK 129-базӯр                  BAZÜR         ZORBALIK-ZORLAMAK 130-вай                      VAÜ              O-ONA 131-саломат            SALOMAT        SAĞLIK 132-калон               KALON             KALIN-KOCAMAN 133-агар                 AGAR                EĞER 134-хонума             HONUMA        HANIM-BAYAN 135-забон               ZEBAN             LİSAN-DİL 136-танг                  TANG              BORÇ-ÖDÜNÇ 137-дарс                 DARS              DERS 138-лаб                 LAB                   DUDAK 139-борӣ                BORÜ              YÜK 140-девона           DEVONA          DELİ-DİVANE 141-асосӣ               ASOSAN          ESASEN-ANA NEDEN 142-хато                 HATO               HATA-SUÇ 143-намуна            NAMUNA        NUMUNE-ÖRNEK 144-муш                 MUŞ                 FARE 145-аз                      EZ                    BEN 146-наздики         NAZDİKİ             YAKIN 147-гардан           GERDAN             BOYUN 148-асаб                ASAB                 SİNİR 149-даҳшат            DAHŞAT        DEHŞET-KORKUNÇ 150-ҳеҷ                  HEÇ                   YOK 151-кӯҳна               KUHNA             ESKİ 152-танҳо               TANHO              TENHA-SADECE 153-бер                   DAR                  DIŞARI-AÇIK HAVA 154-соҳиби             SOHOBİ             SAHİP 155-дард                 DERT                  DERT-SIZI-AĞRI 156-мусофир         MUSOFİR            MİSAFİR-YOLCU 157-сулҳ                 SULH                    BARIŞ 158-фоиз                 FOİZ                     FAİZ 159-пурра                PURRA                 ÇOK-FAZLA 160-мумкин             MUMKİN           MÜMKÜN-OLABİLİR 161-шахсан              ŞAHSAN             ŞAHSEN 162-чинанд               ÇİNANAND         ÇİĞNEMEK 163-порчаи                 PORÇAİ             PARÇA 164-ҷои                       ÇOİ                     DAĞ-TEPE 165-бечора                 BEÇORA      ÇARESİZ-YOKSUL 166-дуо                        DUO                DUA-NAMAZ 167-фоида                   FOİDO              FAYDA-KAZANÇ-ÇIKAR 168-исбот                    İSBOT             KANIT-İSPAT ETMEK 169-дуруст                 DURUST           DÜRÜST-DOĞRU 170-ҳимоя                 HİMAYA              KORUMA 171-ифтихор             İFTİHOR               GURUR DUYMAK 172-ҷазо                    CAZO                   CEZA 173-мақсад               MAKSAD               AMAÇ-MAKSAT 174-борон                BORON                   YAĞMUR 175-зуд                      ZUD                   ÇABUK-HIZLI-HEMEN 176- хондан               HANDAN           OKUMAK 177-сабаб                  SABOB                SEBEP-NEDEN 178-тавсия                  TAVSİYA           ÖNERİ-TAVSİYE 179-ишора                  İŞORA               İŞARET ETMEK 180-пушаймон           PUŞAÜMON      PİŞMANLIK 181-танзим                 TANZİM              DÜZENLEMEK 182-озод                     OZAD                 SERBEST BIRAKMAK 183-диндор                  DİNDOR             DİNDAR-SOFU 184-хотир                     HOTİR                 HATIR 185-иҷора                     İÇORA              İCAR-KİRAYA VERMEK 186-таъмир                    TAĞMİR     TAMİR ETMEK-ONARMAK 187-такрор                     TAKROR            TEKRAR ETMEK 188-ҷавоб                      ÇAVAB                CEVAP VERMEK 189-натиҷа                    NATİÇA             SONUÇ-NETİCE 190-маош                       MAOŞ                MAAŞ 191-Ҳисоб                       HİSOB               HESAP 192-бонге                         BANGE             SES-ÇIĞLIK 193-дидан                         DİDAN             GÖRMEK 194-силсила                  SİLSİLA          DİZİ-SIRA-SİLSİLE 195-ҷиддӣ                       ÇİDDİ           CİDDİ 196-хизматгор            HİZMETGAR        HİZMETÇİ 197-шакл                     ŞAKL                   ŞEKİL 198-саҳм                      SAHM                  PAY 199-нишон                   NİŞON                NİŞAN 200-имзо                       İMZO              İMZA-İŞARET 201-шаст                      ŞAST                 ALTMIŞ 202-бӯй                        BÜİ                    KOKU 203-ҷон                        CON                 CAN-RUH 204-  сарф                    SARF                 HARCAMAK 205-рӯҳ                        RÜH                    RUH 206-баҳор                  BAHOR                 BAHAR MEVSİMİ 207-ҳарорат            HARORAT          SICAKLIK-HARERET 208-замон               ZAMON              ZAMAN 209-дандон           DANDON              DİŞ 210-коинот            KOİNOT                EVREN-KANAT 211-фарох              FAROH             FERAH-RAHAT 212-  овоз               OVOZ               SES-BAĞIRMAK 213-   девор           DEVOR             DUVAR 214-  бой                BOÜ                  PAHALI 215-    силоҳ         SİLOH                SİLAH 216- чӣ                  Çİ                        NE? 217-ки                   Kİ                       KİM?

Örnek verdiğimiz kelimelerden de görüleceği gibi, bugünkü Tacikçe’den seçtiğimiz kelimelerin büyük çoğunluğunun Kurmanç dilindekilerle aynı olduğunu, küçük bir kısmında ise, bazı harflerin yer değiştirdiğini görmekteyiz. Aradan bin yıl geçmesine rağmen, çok az farklılıklar olması bizi oldukça şaşırttı. Seçtiğimiz kelimeler günlük konuşmalarda sıkça kullanılan sözcüklerdir. Zira günlük konuşmalarda kullanılan kelimelerin sayısı 500-600 kelimeyi geçmemektedir.

Benzer ve aynı olan kelimeler bize şunu göstermektedir: Kurmançca konuşanların Horasan’dan geldiği doğrulanmaktadır. Dolayısıyla, Türkiye’de Kurmançca konuşanların Kürt kökenli değil, bir kısmının Tacik, diğer kısmının da Türkmen olduğu anlaşılmaktadır. Zira, Kaşgarlı Mahmut’un eserini yazdığı 11. yüzyılda gerek Horasan’da gerekse Orta Asya’da Kürt halkı yaşamıyordu. Bugün Horasan’da yaşayan Kürtlerin Safevi döneminde iskan edildikleri kayıtlarda mevcuttur. Zira, Horasan’a giden Kürtlerin büyük çoğunluğunu 16. yüzyılda Anadolu’dan Şah İsmail’e katılanlar olduğunu biliyoruz. Osmanlı kayıtları da bunu teyit etmektedir. Bu konu hakkında Prof. Dr. Faruk Sümer’in “OĞUZLAR-TÜRKMENLER” isimli kitabına bakılabilir. 

Bu arada şunu da belirtmekte yarar var. Kurmanç dilindeki kelimelerin büyük bir kısmı Türkçede de yer almaktadır. Bu da Kaşgarlı Mahmud'un  "Türklerle Sogdan'lılar bir arada yaşıyordu. Her iki toplum birbirlerinin dillerini biliyordu." sözlerini doğrulamaktadır. Bu da Türkçe ile Tacikçe arasındaki ilişkinin çok eskilere dayandığını göstermektedir. 

Diğer taraftan, Kürtçe batı İran dillerine yakın bir lehçe iken, Kurmanç dili doğu İrani diller grubu içinde yer almaktadır. Ayrıca, Alevi olan Kurmançlar ibadet dili olarak Türkçeyi kullanmaktaydılar. Rahmetli dedemle 1960'lı yıllarda Kertme ve Kavaklı köyünde katıldığım Cemlerde bütün dualar Türkçe ile yapılıyordu. Bu örnek de Kurmançca konuşanların daha önceden her iki dille konuştuklarını göstermektedir. Ekte sunacağım belgelerden de görüleceği gibi, Kertme, Çayan köylerinin Türkmen oldukları görülecektir. Çulpara, Koyuncu, Şıhoğlu, Gafarlı ve Şarklı köylerinin de Türkmen olduklarını belirten belgelerini gerek Çulpara Köyü Tarihçesinde gerekse Göynücek Köyleri Tarihçesinde açıklamıştık.

Buna ilaveten Osmanlı kayıtlarında Kurmancların Türkmen olduğu da yer almaktadır. Cevdet Türkay’ın Osmanlı arşivlerine dayanarak yazdığı “OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA OYMAK, AŞİRET VE CEMAATLAR” isimli eserinde Kurmançlar hakkında “Konar-göçer Türkman taifesinden olan Kürmanc Aşireti Bozulus Türkmen Aşiretindendir.” Denilmektedir. (Sayfa, 103, İşaret Yayınları, 2012)

Sonuç olarak, Anadolu’ya Türklerle birlikte İrani dilleri konuşan topluluklar da gelmişti. Ancak bunların büyük çoğunluğunu zanaatkar-esnaf, ilim ve bilim insanları oluşturuyordu. Gerek Selçuklu gerekse Osmanlı devletinin kuruluşunda bürokrasinin önemli mevkilerinde bunlar görev almıştı. Selçuklu ve Osmanlı devletinin resmi yazışmalarında Farsça’nın kullanılması da buradan geliyordu.

Anadolu’ya gelenler arasında Horasan’dan gelen Tacik kökenliler de bulunuyordu. Mevlana Celaleddin Rumi de bunlardan biriydi. Nitekim Mevlana eserlerini batı İrani Farsça ile değil, doğu İrani bir halk olan Taciklerin konuştuğu dil ile yazmıştır.  

Buradan şunu da belirtmekte yarar var. Kurmançca konuşanların hepsinin Türkmen olduğunu söyleyemeyiz. Elbette Tacik kökenli olanlar da vardır. Ancak, bunların bir kısmının Kürt, bir kısmının da Türkleştiğini söyleyebiliriz.

Osmanlı Devleti, Safeviler devleti ile çatışma içinde olduğu için İrani dil konuşanların hepsini EKRAD-KÜRT olarak kaydetmiştir. Çünkü, Kürtler Osmanlı ile mezhep temelinde ittifak kurmuştu. Aşiretlerin kayıtlarda kendilerini “Kürt” diye tanımlaması güvenlik kaygısına da dayanıyordu. Dolayısıyla, Kurmançca konuşan aşiretlerin hem güvenlik açısından hem de konuştukları dil açısından kendilerini “Kürt” olarak tanımlamasının gerekçeleri bulunuyordu. Bu konuda ilgili aşiretlerin soyağacına bakmak gerekir. Zira, Anadolu’daki nüfus kayıtları esas olarak Osmanlı Devletinin vergi ve nüfus sayımlarına dayanmaktadır. Bu kayıtlara bakıldığında, aşiretlerin soyağacını öğrenmek mümkündür. Nitekim, biz de bölgemizdeki Kurmançca konuşan aşiretlerin etnik kimliğine, bu kayıtları inceleyerek ulaştık. Konuya ilgi duyan arkadaşlara, bölgelerine ait nüfus ve vergi defterlerini incelemelerini öneriyorum.

Kurmança ile Tacikçe arasındaki ilişkiyi kısaca özetledik. Yararlı olması dileği ile...

 Hamdullah Dedeoğlu

20.01.2026.

 EKLER:

--KERTME VE ÇAYAN KÖYLERİNİN OSMANLI NÜFUS DEFTERLERİNDEKİ KAYITLARI.

--KURMANÇLAR AŞİRETİNİN OSMANLIDAKİ KAYITLARI

--DEDESLİ, İNALLU VE ALAMASLI AŞİRETLERİNİN TÜRKMEN OLDUĞUNU GÖSTEREN OSMANLI KAYITLARI

--Kurmaçların Türkmen olduğunu gösteren Osmanlı Devletine ait kayıtlar. (Cevdet Türkay, Osmanlı İmparatorlığu’nda Aşiret, oymak ve Cemaatler adlı eserinden alınmıştır.)

Alamaslı Aşiretinin Türkmen olduğunu gösteren Osmanlı kayıtları. (C. Türkay aynı eser)

Dedesli aşiretinin Türkmen olduğunu gösteren Osmanlı kayıtları. (C. Türkay, aynı eser)

İnallu AşiretininTürkmen olduğunu belirten ve iskan edildiği bölgeleri gösteren Osmanlı Devletindeki kayıtlar.(C. Türkay aynı eser)

Çayan Aşiretinin Türkmen olduğunu gösteren Osmanlı kayıtları. (C. Türkay Aynı eser)

Kertme Köyünün bir kısmının Türkmen Alamaslı Aşiretine mensup olduğunu gösteren Osmanlı Kayıtları. (Bugün Koyuncu köyünde yaşamakta olan Karalıoğlu ailesinin 1830 yılındaki kayıtları.)

Bugün Koyuncu köyünde oturan Kel Hüseyin ailesinin 1830-1844 Nüfus sayımında Çayan köyünde olduğunu gösteren nüfus kaydı. Aynı belgede Çayan köyünün bir kısmının Türkmen İnallu aşiretine mensup olduğu da görülmektedir.

Kertme Köyünün Türkmen Alamaslı, Çayan köyünün bir kısmınınTürkmen Pehlivanlı Aşiretinden Hatal Cemaatine mensup olduğunu gösteren 1830-1844 Nüfus kayıtları.

Türkmen Çayan Aşiretinin iskan edildiği bölgeleri gösteren bilimsel bir makale.

Dedesli, Alamaslı, Pehlivanlı, İnallu, Çayan ve Kurmanç aşiretlerinin Türkmen olduğunu belirten Osmanlı arşiv uzmanı Cevdet Türkay’ın kaleme aldığı kitap.